خليفه
خليفه بر وزن فعيل و تاء براى مبالغه است ؛ و نامى است كه براى مفرد ، جمع ، مذكّر و مونّث به كار مىرود و جمع آن - آن گونه كه در قرآن آمده است - خلائف مىباشد :
ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ
« 1 » . و بر خلفاء هم جمع بسته شده است :
وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ
« 2 » . خليفه كسى است كه جانشين و قائم مقام كسى مىشود و در آياتى كه اين لفظ يا اصطلاح مفرد يا جمع آمده ، به اين معنا اشاره دارند . اختلاف مفسّران تنها در آيهء
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
« 3 » ، اوج گرفته است و اين اختلاف هم منحصرا دربارهء خليفه است ، كه آيا تنها آدم ( ع ) بوده است يا نسل او ؛ يعنى جنس بشر ؟ آيا خليفهء خداوند بود و يا او و نسل او خليفهء اقوام و مخلوقات قبل او ؟
در غرائب القرآن و رغائب الفرقان قمى نيشابورى و تفسير كبير فخر رازى آمده است : « مراد از آن آدم ( ع ) است ، چه اين كه خليفهء جنّيان قبل از او باشد - بنا به روايت ابن عبّاس - و چه جانشين خداوند در حكم بين مخلوقات او ، مثل آيهء
يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ
هامش
( 1 ) - يونس ( 10 ) آيهء 14 : آن گاه شما را پس از آنان در زمين جانشين قرار داديم .
( 2 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 69 : و به خاطر آوريد زمانى را كه [ خداوند ] شما را پس از قوم نوح جانشينان آنها قرار داد .
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 30 : و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت : « من در زمين جانشينى خواهم گماشت » .