درمىيابد . اگر وضع دوستى زنان را بيازماييم ، دوستى در آن در حقيقت به آميزش مربوط است و وابستگى به آنها در مرتبه دوم و تبعى است ؛ چنان كه دوست داشتن غذا به نفس غذا مربوط است . و آميزش ، اثر نيروى وديعت نهاده در حيوان است ؛ چنان كه تغذّى هم اثر آن نيروست . از اين جا مىفهميم كه اين دو دوستى به يك مرجع واحد بازمىگردد كه همان تعلّق وجودى ميان دو نيرو و فعل آن ، يعنى كمال عملى آن است . اين وابستگى را دوستى گويند كه بر صاحب آن تأثير مىگذارد و همان حركت نيرو در او ، كشاندن آن نيرو به عمل مىباشد تا آنچه كه مايه نقص آن است و به آن احتياج دارد به هم برخورد كنند ؛ هر گاه آن را پيدا كند آرامش مىيابد - آن گونه كه در مثال خوراك و آميزش ديديم . اين چنين است وضع در همه قواى ادراكى و افعالى ما ، مثل بينايى ، شنوايى ، حافظه و قوّهء خيال و . . . نيروها و حواسّ ظاهرى و باطنى ، چه فاعل باشند و چه منفعل كه فعل آن را دوست دارد و به سوى آن كشيده مىشود و اين به خاطر آن است كه افعال آن كمال او هستند و نقص و نياز طبيعى آن به واسطهء آن كامل مىگردد . از جمله مال دوستى ، علاقه به مقام و علم ؛ در همه اينها انسان نقص خود را كامل مىكند و نيازهاى از دست رفتهاش را مىجويد .
راغب مىگويد ، « محبّت ؛ يعنى ارادهء آنچه را كه مىبينى و يا مىپندارى خير است . » به نظر او ، « محبّت از اراده برتر است ؛ پس هر محبتى اراده است ، ولى هر ارادهاى محبّت نيست . » در اين تعريف عنصر فطرت و اختيار با هم هستند و با سخن علّامه سازگارى دارد .
محبّت به نظر او بر سه وجه است : محبّتى براى لذّت ، مثل محبّت مرد به زن ، از جمله آيهء
وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً
« 1 » ؛ و محبّتى براى سود بردن ، مثل محبّت به چيزى كه از آن بهرهورى مىشود ، از جمله آيهء
وَ أُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ
« 2 » ؛ و محبّتى به خاطر فضيلت ، مثل محبّت اهل علم نسبت به يكديگر به خاطر علم ، در قرآن آمده است :
فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ
« 3 » . راغب معتقد است : « محبّت خداوند نسبت به بنده همان نعمت
هامش
( 1 ) - انسان ( 76 ) آيهء 8 : و به پاس دوستى خدا ، بىنوا را خوراك مىدادند .
( 2 ) - صف ( 61 ) آيهء 13 : و رحمتى ديگر كه آن را دوست دارى ، و پيروزى و يارى نزديكى است از جانب خدا .
( 3 ) - مائده ( 5 ) آيهء 54 : به زودى خداوند گروهى [ ديگر ] را مىآورد كه آنان را دوست دارد و آنان [ نيز ] او را دوست دارند .