( 1 ) گوئيم : آنچه كه اين حديث گوياى آن است عبارت است از پيروزى و به دست آوردن غنيمت و به سلامت ماندن ؛ و تا اين اندازه در اين جنگها وجود داشته گرچه در نهايت موفّق به فتح قسطنطنيّه نشدند و فرار كردند .
و امّا فرمايش رسول خدا كه فرمود : « سپس برمىگرديد و در چراگاه ذى تلول پائين مىآئيد و ساكن مىشويد » در اين عبارت دلالتى بر برگشت پيروزمندانه نيست ، و چراگاهى كه به آن اشاره شده گويا كنايه است از همان منطقهاى كه لشكر فرارى آنها به آنجا برگشت .
( 2 ) با فاصلهء اندكى از اين درگيرى جنگهاى صليبى آغاز شد از سوى افرادى تازه ، نه آن اشخاص كه با مسلمين قرار داد بسته بودند ؛ و لذا مىبينيم كه حديث شريف رسول خدا مىگويد : « مردى از مسيحيان صليب را بلند مىكند » و نمىگويد : « مردى از بين آنان » زيرا گردانندگان جنگهاى صليبى غير از اين اشخاص بودند و يك قرن با آنها فاصله داشتند ، گرچه نسلهاى بعدى رومىهاى بيزانس با آنها در جنگ شريك بودند ، و بين بلند كردن صليب و پيروزيهاى مشترك هيچگونه رابطه بجز ترتيب زمانى وجود نداشت .
( 3 ) و معناى بلند كردن صليب از سوى نصرانيها كه اروپائيهاى فرنگى باشند آن است كه صليب را شعار خود قرار داده و آن را رمز پيروزى خود دانستند و ديانت حضرت مسيح را دستاويزى براى استعمار مسلمين و قتل و غارت آنان و به يغما بردن ثروتها و سرمايههاشان نمودند ، و جملهء : « پيروز باد صليب ! » عبارتى رمزى از همين شعار است كه تفأل براى پيروزى است و براى تحريك احساسات مذهبى لشكريان مسيحى به كار برده مىشد . و اين درست همان عبارتى است كه در آغاز هجوم جنگهاى صليبى به هنگام شروع حمله مىگفتند : بحقّ انجيل اين كتاب براى ما و آنان خوب است ( يعنى اروپائيها و اسلاوها ) و سرزمينها مسيحى خواهند شد . « 41 »
( 4 ) يكى از سرلشكران آنها گفته بود : « هرگاه تصميم گرفتيد با مسلمين بجنگيد از همه برتر فتح بيت المقدّس است ، آن را از دست آنها بيرون مىآوريد
هامش
( 41 ) كامل 8 / 185 .