بىشمار و جنگهاى بين قبيلهاى مدام ، احساس نيرومند وحدت قومى پشتوها را - كه در ميان گروههاى قومى ايرانى منحصر به فرد است - متبلور مىسازد .
5 ) اگرچه پشتو گويشهاى بيشمار و متفاوتى دارد ، در اصل زبانى واحد است ( در مورد تنها استثناى احتمالى ، يعنى ونسى ، - سطور بعدى ، « و » ) . به علت تداخلات ميان حوضههاى ويژگيهاى زبانشناختى گوناگون ، تعيين ردهبندى رضايتبخشى از گويشهاى پشتو دشوار است ( - سطور پيشين ) . بدين ترتيب ، گويشهايى با توسعهء بيشتر نظام آوايى رايج پشتو ، مىتوانند به گروه « نرم » يا « سخت » تعلق داشته باشند . نتايج كامى شدن اصوات ، قلب و جز آن را نيز نمىتوان به ناحيههاى مشخصى محدود كرد . بنابراين ، شايد بررسى ويژگيهاى گويشى در خلال توصيف واجى و ريختشناختى ارجح باشد .
ب . دستگاه واجى . 6 )
براساس رسم الخط « سنتى » پشتو كه از قرن دهم / شانزدهم ثبت شده است اين زبان داراى سى و يك حرف صامت ، از جمله « ق » ، « ف » ( فقط در واژههاى دخيل و غالبا با تلفظ « ك » و « پ » ) و « ع » ( تنها در واژههاى عربى و متعلق به نوع فاضلانهء تلفظ ) بوده است .
حرف « ط » عربى را « ت » ، و « ث » و « ص » را « س » ، و « ذ » و « ض » و « ظ » را « ز » تلفظ مىكنند . « ط » و « ظ » برگشته به واژگان دخيل هندوآريايى منحصر است ، ولى شمار زيادى از آنها چنان قدمتى دارند كه ديگر بيگانه به شمار نمىآيند . بيست و شش صامت باقيمانده ، در واژههاى اصيل پشتو به كار رفتهاند :
, z ; x ? , s ? , s ; j , c ; J ? , c ? ; n ? ; m , b , p ; n , d , t ; y , g , k