طولانىتر ، بزرگ‌تر ، قديم‌تر و بيشتر بودن درآمد . » « 1 »
آنچه موجب تضعيف موضع امام حسن عليه السّلام و تقويت شوكت و جلال معاويه شد ، مسائل مربوط به سپاه امام عليه السّلام و شرايط خاص حاكم بر جامعهء اسلامى ، على الخصوص مردم عراق ، و نيز مسائل عقيدتى و اجتماعى و مسائل ديگر بود .
اگر چه آن طور كه به نظر مىرسد عامل زمان در درازمدت به نفع امام حسن عليه السّلام تمام شد ، خصوصا بعد از تحول مختصرى كه بر اثر تلاش‌هاى امير المؤمنين در جامعهء عراق در قبال اهل بيت عليهم السّلام به وقوع پيوست .
دربارهء جامعهء عراق ، در بحث ديگرى در باب « خوارج » مطالبى بيان كرده‌ايم . در همين بحث نيز اشاراتى داشتيم كه شايد مفيد باشد ، اما فعلا مورد بحث ما نيست ، چرا كه مربوط است به شرايط صلح امام حسن عليه السّلام و بايد در جاى خود مورد بحث و بررسى قرار گيرد .
پاورقی
( 1 ) . محمد حسن آل ياسين ، الامام الحسن بن على عليهما السّلام ، ص 85 .