[ رساله هفتم در فلاحت و كشاورزى منسوب بفخر رازى ]
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم در علم فلاحت من تأليفات فخر الرازى « 1 » بدان كه فلاحت برزگرى و درخت نشاندن بود و اصل كلمه از شكافتن زمين است عرب گويد الحديد بالحديد يفلح و لب زيرين شكافته را افلح گويند و اين علمى است پرمنافع و اصل همه صنعتهاست و اول كسى كه در زمين فلاحت كرد آدم بود و از پس او پيغمبران بسيار و زهّاد كردهاند قال تعالى
هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها
رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد التمسوا الرّزق فى خباب الارض و عمر خطاب بقومى بگذشت كى بيكار نشسته بودند گفت شما چه كسانيد گفتند نحن متوكلون ما متوكلانيم گفت دروغ ميگوئيد متوكل كسى باشد كه تخم در زمين افكند و اعتماد كند بر خداى تعالى « 2 » و در احاديث است كه هر كه درختى بنشاند بهر ميوهاى كه از آن جانورى بخورد نيكى در ديوان او بنويسند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد نعمت العمة لكم النخلة « 3 » فى ارض خوّارة و تسقى من عين خرّاره و چون منافع اين علم بسيارست صواب ديدم كه مسأله چند از غرايب اين صنعت بر مزاج كتاب ياد كنيم خاصه در علمهائى كه لايق اين ناحيت است و برزيگران وقت نميدانند تا فوايد كتاب بكمال باشد .
مسألة نشان زمينهاى نيك كشت را و درخت را و نشان زمينهاى بد چيست جواب قال الله تعالى
وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ
فرمود كه در زمين پارهائى است در جوار يكديگر اشارت باختلاف تربتهاست گفتهاند
هامش
( 1 ) اين كتاب ضمن مجموعه ( 1503 ) در كتابخانه ملك موجود است و آثار قدمت آن مشهود
( 2 ) نيازى به توضيح نيست كه اين انتحال و از باب افتعال چگونه و از كجا بازشده است عرب گفت شتر را رها كردم و بر خدا توكل نمودم حضرت رسول فرمودند اعقلها و توكل ولى حال انفعال نيست
( 3 ) صدر المتألهين در طبيعيّات اسفار اكرموا عمتكم النخلة آورده است .