پس در بيان اوّل مىگويم كه :
روى كلام من با كسى است كه به فكر طلب برآيد و بالمرّه غافل و ذاهل نباشد . و چنين كسى اوّل چيزى كه بر آنست آنست كه دامن طلب بر ميان زند و در تفحّص و تجسّس اديان و مذاهب به قدر استعداد خود بر آيد ، و به نظر و تتّبع در شواهد و آيات و بيّنات و قرائن و امارات حسّيّه و عقليّه و ذوقيّه و حدسيّه جهد كند و غايت سعى خود را به قدر ميسور به ظهور آورد تا يگانگى خدا و حقيقت راهنمائى او را پى برد اگر چه به أدنى مرتبهء علم يقين باشد . بلكه در اين مقام مجرد گمان و رجحان نيز به كار او مىآيد . و بعد از حصول اين تصديق علمى يا رجحانى ، از عالم كفر خارج و به اسلام و ايمان اصغرين داخل و اين دو مرحله را طى كرده است .
و در اين دو مرحله است كه اجماع واقع است بر اينكه از براى هر مكلَّفى دليل لازم است . و چنانچه از تفحّص و جهد و عقل و نظر هيچ رجحانى از براى او حاصل نشد دست در دامن تضرّع و زارى
رسالهء سير وسلوك ( تحفة الملوك ) ( فارسي ) — صفحة 113
مساهمون: السيد محمد مهدي بحر العلوم
ص١١٣