شايد امام گفتارش با " ابن عرفه " به اين معنا اشاره كرده باشد ، كه از
ايشان پرسيد : اى پسر رسول خدا به چه انگيزه اى وارد ماجراى ولايتعهدى
شدى ؟ فرمود : به همان انگيزه اى كه جدم على ( عليه السلام ) را وأدار به ورود به شورا
نمود .
گذشته از اينها امام در أيام ولايتعهدى چهره واقعي مأمون را به همه
شناساند وأهداف أو را از اين كار برملا ساخت .
ضمن آن كه عكس العملهاى ايشان در بر خورد با مأمون نشانگر آنست كه
ايشان تمايلى به پذيرش آن نداشتند ، خروج با اكراه از مدينه ، عدم آوردن أهل بيت
وفرزند ، وگفتار ايشان در نيشابور ، همگى حاكى از اكراه ايشان به پذيرش
اين مقام است .
شرائط خاص فرهنگى جامعه آن روز ، وموضع امام در برابر آن
با اين كه اسلام در عصر پيامبر از محيط حجاز بيرون نرفت ، ولى چون
زير بنائي محكم واستوار داشت ، بعد از رحلت ايشان به سرعت رو به گسترش
نهاد ، آنچنانكه در مدت كوتاهى سراسر دنياي متمدن آن عصر را فرا گرفت
وباقيمانده تمدنهاى پنجگانه عظيم روم ، إيران ، مصر ، يمن ، كلده وآشور را در
كوره داغ خود فرو برد ، تا آنچه خرافه وظلم وانحراف وفساد واستبداد بود ،
بسوزد ، وآنچه مثبت ومفيد بود زير چتر تمدن شكوهمند اسلامى با صبغه
الهى وتوحيدي بماند .
طبيعت علم دوستى اسلام سبب شد كه به موازات پيشرفتهاى سياسي
وعقيدتي در كشورهاى مختلف جهان ، علوم ودانشهاى آن كشورها به محيط
جامعه اسلامى راه يافت وكتب علمي ديگران ، از يونان گرفته تا مصر ، واز هند
صحيفة الرضا ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 29
مساهمون: الشيخ جواد القيومي
ص٢٩