روزگار اسماعيل
اسماعيل در نخستين روز ورودش به مكه ، كودكى بود كه به همراه پدر و مادرش آمد ؛ چه مكه جايى بود كه گياهانى در آن مىروييد . « 1 » گفته شده است كه عمالقه پيش از اين تاريخ در آنجا سكونت داشتند ؛ و زمانى كه اسماعيل پاى به مكه نهاد ، در اوضاعى كه چگونگى آن چندان ثابت و دانسته نيست ، قبيلهء جُرهم ، جاى عمالقه را اشغال كرده بود . بدين ترتيب بايد تصور كرد كه جرهم نيز پيش از آن ، در مكه يا جايى نزديك به آن مىزيستند . روايات و اخبار مورّخان اسلامى در بارهء چگونگى اوضاع مكه ، در بارهء هجرت اسماعيل به مكه و همراهى پدر و مادرش و اين كه آنجا زمينى بود كه قطرهاى آب در آن نبود ، مختلف است . اما اين اخبار بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه ابراهيم ، هنوز با فرزندش اسماعيل در اين سرزمين خشك ، خداحافظى نكرده بود كه روى به درگاه خداى آورده عرض كرد : رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ( سورهء ابراهيم ، آيهء 35 ) كما اين كه مورّخان پذيرفتهاند كه اسماعيل هنوز از تشنگى نمرده بود كه چشمهء زمزم پيش چشمان مادرش آشكار شد و خود و فرزندش از آن آب نوشيدند . « 2 » جرهميان خبر برآمدن اين چاه را شنيدند . در خبرى آمده است : جرهم در فاصلهاى نزديك به مكه زندگى مىكردند و با شنيدن اين خبر ، اجازه خواستند تا منازل