پاسخ : دانستيم كه به دلالت عقل جايز نيست كفر ، شرك و گناهى به پيامبران عليهم السّلام نسبت داده شود . آوردن مجاز نيز در اين باب درست نيست . در حالى كه همهء اين سخن قابل شك و حاوى انواع مجاز است . و با وارد نمودن مجاز بر دلالت عقلى روا نمىباشد . بنابراين چارهاى نيست جز اينكه محتمل ( مشكوك ) را بر قطعى بنا نهيم .
اگر ما به تفصيل ، تأويل اين آيه را نمىدانستيم ، امّا به اجمال تأويل آن را مطابق با حكم عقل مىدانيم . و در تأويل اين آيه مطالبى سازگار با عقل نيز بيان شده است كه از جملهء آنها شواهد لغوى است .
به عنوان مثال ضمير ( الف در جعلا ) مذكور در سخن خداوند
جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما
به هر ذكور و اناث ( مرد و زنى ) يا دو جنسى كه از نسلشان مشرك شدهاند اشاره دارد و به آدم و حوا برنمىگردد . و اگرچه ضمير اول متعلق به آن دو بوده است و تقدير ( فرض ) آيه چنين است : فلمّا آتى اللّه آدم و حوّاء الولد الصّالح الّذى تمنّياه و طلباه « 1 » پس آنگاه كه خداوند به آدم و حوا فرزند صالحى را كه آرزويش را داشتند ، داد ، فرزند را به غير خدا نسبت دادند .
عبارت
فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ
نيز مؤيد اين تأويل است و مىفهماند كه منظور از اثنين ، دو جنس يا دو نوع مىباشند و وجوبا ازآنجهت كه پيش از آيه نامى از آدم عليه السّلام و حوا برده شده است ، همه يا قسمتى از آيه قابل ارجاع به ايشان نيست . زيرا شخص فصيح مىتواند از مخاطبى به مخاطب ديگر يا از ضميرى به ضميرى ديگر التفات نمايد . خداوند مىفرمايد :
إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
« 2 » كه در آن از خطاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به خطاب مردم تغيير ( التفات ) يافته و فرموده است :
وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ
يعنى پيامبر را يارى كرده ، بزرگ شمريد و سپس فرموده است :
وَ تُسَبِّحُوهُ
يعنى برانگيزانندهء پيامبر ( خداوند ) را بستاييد . در اين جا سخن ، واحد و به يكديگر متصل است اما چنانكه ملاحظه مىشود ، ضمير متفاوت است .
هذلى مىگويد :
يا لهف نفسى كأنّ جدّة خالد * و بياض وجهك للتّراب الأعفر
من چه مصيبتزدهام . گويى شادابى و طراوت روى خالد براى خاك تيره است
هامش
( 1 ) - پس آنگاه كه خداوند به آدم و حوا فرزند صالح مورد تمنايشان را داده بود .
( 2 ) - فتح ( 48 ) آيهء 8 - 9 . ما تو را به عنوان شاهد ، مژدهدهنده و بيمدهنده فرستاديم تا آنان به خدا و پيامبرش ايمان آورند .