درباره استادان وى نوشته اند كه فقه و حديث را از سعد بن عبد الله قمى اشعرى و حسين بن
محمد عطار وعبد الله بن جعفر حميرى و قاسم بن محمد نهاوندى فرا گرفته است .
مرقد أبو الحسن على بن حسين بن موسى بن بابويه هنوز در قم معروف است و در ميان شهر
در جوار آستانه در قسمت شرقي قبرستان مزارى است كه اكنون به " ابن بابويه " معروف است وصحن
كوچك و گنبد شلجمى شكل كاشى كارى و بقعه و ضريح چوبين دارد ( 1 ) .
أبو الحسن على تا جايى كه بما رسيده است سه پسر داشته : حسن وابو عبد الله حسين وابو جعفر
محمد ملقب و معروف به صدوق . در هر جا كه ذكرى از اين سه برادر كرده اند تصريح كرده اند كه
حسن فقيه و دانشمند نبوده و تنها جنبه پرهيزگارى براى او قائلند . با اينكه در برخى از مآخذ
تصريح كرده اند كه أبو جعفر محمد نخست به جهان آمده است چون كنيه پدر أبو الحسن بوده و در
آن زمانها عادت چنين جارى بوده است كه پدر كنيه خود را از نام فرزند مهتر م گرفته يعنى
كنيه اى اختيار مىكرده و چون نخستين پسر را پيدا مىكرده نام او را از همان كنيه خود مىگرفته
است ناچار از اين سه برادر حسن مىبايست پسر مهتر باشد و چون پدر أبو الحسن على را حسين
نام بوده است و در هر خانواده نيز معمول بوده كه پسر مهتر را حسن و پسر دوم را حسين نام
مىگذاشته اند ناچار أبو عبد الله حسين پسر دوم وابو جعفر محمد ملقب به صدوق پسر كهتر و برادر
سوم بوده است . چنان كه پس از اين خواهد آمد أبو جعفر محمد صدوق در رى مىزيسته و در همين
شهر درگذشته و چون بازماندگان اين خاندان كه همه فرزندان أبو عبد الله حسين بوده اند تا
منتجب الدين كه آخرين آنهاست و در اواخر قرن ششم بوده بيشتر در قم مىزيسته اند پيداست كه
وى ساكن قم بوده و شايد از آن شهر بيرون نرفته باشد . أبو الحسن على نخست دختر عمش
محمد بن موسى بن بابويه را به زنى گرفته و از او فرزندى نداشته است ( 2 ) .
چنان مىنمايد كه اين هر سه برادر از يك مادر بوده اند و پيش از اين هم اشاره رفت كه
به روايتى مادرشان ام ولد نام داشته و به روايتى ديگر كنيزكى ديلمى بوده است ( 3 ) و چون در نامه
دانشوران نيز از زبان غضا يرى آمده است كه أبو جعفر محمد خود گفته است كه به دعاى امام زمان
به جهان آمده وبدين فخر مىكرده است و همه نوشته اند كه وى پسر نداشت و از امام درخواست
پسر كرد در صورتى كه كهترين آنها به اين دعا به جهان آمده باشد ناچار آن دو پسر ديگر هم در
نتيجه همين دعا پديد آمده اند .
2 ) حسن بن ابى الحسن على . چنان كه اشاره رفت در مراجعى كه ذكرى از او شده
تصريح كرده اند كه وى مشغول به زهد و عبادت بوده و با مردم آميزش نداشته وفقيه نبوده است ( 4 )
وحتى تصريح كرده اند كه وى برادر ميانه بوده اما با دلايلى كه پيش از اين آوردم بيشتر احتمال
مىرود كه برادر مهتر بوده باشد .
هامش
( 1 ) راهنماى قم - از انتشارات دفتر آستانه قم - طهران 1317 ش . ص 96 - 97
( 2 ) تنقيح المقال ج 3 ص 154
( 3 ) تنقيح المقال ج 3 ص 154
( 4 ) تنقيح المقال ج 1 ص 293 و 338 وج 3 ص 155