Commentary
از نظر اسلامى بايد در درجه اول كلماتى كه در قرآن و سنت در باره معاد به كار رفته است از قبيل حشر نشر ماب و غيره مورد بررسى قرار گيرد .
ظاهرا خود كلمه معاد در تعبيرات اسلامى استعمال نشده است و اين كلمه از مصطلحات متكلمين است .
سپس بايد بياناتى كه در شكل و كيفيت معاد رسيده است مورد بررسى قرار گيرد و پس از آن از نظر علمى و عقلى عقل نظرى نه عقل عملى به جستجو پرداخته شود كه آيا معاد مقتضاى قانون خلقت است و يا استثنائى است در خلقت .
مبناى اين اشاره اجمالى كه در اين مقاله آمده است اين است كه معاد لازمه قانون عمومى و مخصوصا حركت جوهرى جهان طبيعت است موجودات جهان از همان اصلى كه پديد آمدهاند به همان باز مىگردند .جزءها را رويها سوى كل است بلبلان را عشق با روى گل است
آنچه از دريا به دريا ميرود از همان جا كامد آنجا ميرود
از سر كه سيلهاى تيز رو و ز تن ما جان عشق آميز رو.
* ( كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ) * * ( وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى ) *