تخطي إلى المحتوى الرئيسي

قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — صفحة 65

مساهمون:

ص٦٥
شدن به فضيلت وكمال انساني ويا رسيدن به پاداش اخروى ورضايت وقرب الهى است هر چند فاعل ، هنگام انجام كار ، توجه آگاهانه اى به اين انگيزه باطني ندارد . البتة در هر فعل ارادى وقصدي ، قدر مسلم اين است كه دو مقدمه ادراكي ويك مقدمه انفعالى ويك مقدمه فعلى وجود دارد . دو مقدمه ادراكي عبارت است از : 1 - ادراك فعل 2 - ادراك فايده فعل . ( ادراك فعل ) عبارت است از : تصور فعل . و ( ادراك فايده فعل ) ، عبارت است از : تصديق موافقت اثر نهايى فعل با تمايلات حياتي فاعل . ( مقدمه انفعالى ) ، عبارت است از : هيجان شوقى يا خوفي درونى ، نسبت به اثر نهايى فعل . و ( مقدمه فعل ) عبارت است از : عزم واراده كه آخرين مقدمات فعل اختياري ومنجر به صدور فعل خارجي است . البتة در انسان بالخصوص يك مقدمه ومرحله ديگرى قبل از مرحله عزم واراده هست كه همان مقدمه موجب امتياز مخصوص انسان از حيوانات است ، آن مرحله عبارت است از مرحله سنجش ، مقايسه ، محاسبه وتأمل . برخى از متكلمين قائل به يك مرحله علاوة اى شده ومدعى شده اند كه علاوة بر مراحل گذشته ، يك مرحله ديگر وجود دارد وآن عبارت است از ( تهاجم وحمله نفس ، به سوى عمل ) نام اين مرحله را گاهى ( طلب ) وگاهى ( اختيار ) گذاشته اند ، ولى اين فرضيه مبتنى بر ملاحظات علمي فنى نيست ، بلكه صرفا منظور فرض كنندگان اين فرض ، فرار از شبهه جبر ( به زعم خودشان ) بوده واز اين رو ، ارزش علمي ندارد كه قابل بحث وانتقاد باشد ، طلب كردن يا اختيار كردن ، چيزى سواي اراده كردن نيست .