با توجه به مطالب گذشته ، ذيلا بايد چند مطلب بيان شود :
1 - تحليلي درباره افعال اختياري .
2 - جبر واختيار واخلاق .
3 - امربين امرين از نظر فلسفي ، كلامي واخلاقى .
4 - بحثي با ماديين .
تحليلي درباره افعال اختياري
هيچ كار ارادى واختياري ( به معناى عام اراده واختيار ) نيست كه بدون شعور
وعلم فاعل به آن ، انجام بگيرد . خواه علمي كه عين ذات فاعل باشد - چنان كه در
فاعل بالتجلي وجود دارد - وخواه علمي كه عين خود فعل باشد - چنان كه در مورد
فاعل بالرضا ملاحظه مى شود - وخواه علمي كه لازمه علم به ذات باشد - چنان كه
در فاعل بالعناية قائل شده اند - وخواه علمي كه از عوارض انفكاك پذير از ذات
باشد - چنان كه در فاعل بالقصد تحقق مى يابد .
همچنين هيچ كار ارادى واختياري نيست كه ( فاعل ) هيچ گونه محبت
ورضايت وميل وكششى نسبت به آن نداشته باشد وبا كمال بي علاقگى ونفرت
واشمئزاز ، آن را انجام دهد .
حتى كسى كه داروى بد مزه اى را با بي رغبتي مى خورد يا خود را در اختيار
جراح قرار مى دهد تا عضو فاسدى را از بدنش قطع كند ، چون علاقة به سلامتى
خودش دارد وسلامتى وى جز از راه خوردن داروى تلخ يا بريدن عضو فاسد ،
تأمين نمى شود ، از اين جهت به خوردن همان دارو واز دست دادن عضو بدنش
ميل پيدا مى كند ، ميلى كه بر كراهت از مزه بد وناراحتى از قطع عضو ، غالب
مى شود .
محبت وخواستن كار هم به اختلاف أنواع فاعل ، متفاوت مى شود ومفاهيم
قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — صفحة 61
مساهمون: محمد مهدي گرجيان
ص٦١