اين اعدام را وجودات گرفته باشد ؟
پاسخ به اين سؤال از دقت در ويژگيهاى ذاتي جهان طبيعت به دست مى آيد .
توضيح آنكه : تأثير وتأثر موجودات مادي در يكديگر وتغيير وتحول وتضاد
وتزاحم ، از ويژگيهاى ذاتي جهان مادي است ، به گونه اى كه اگر اين ويژگيها نمى بود ،
چيزى به نام ( جهان مادي ) وجود نمى داشت .
به ديگر سخن : نظام على ومعلولي خاص در ميان موجودات مادي ، نظامى
است ذاتي كه لازمه سنخ وجودهاى مادي مى باشد . پس يا بايد جهان مادي با
همين نظام به وجود بيايد ويا أصلا به وجود نيايد . اما علاوة بر اينكه فياضيت
مطلقه الهى اقتضاى ايجاد آن را دارد ، ترك ايجاد آن ، خلاف حكمت نيز هست ،
زيرا خيرات آن به مراتب بيش از شرور بالعرضش مى باشد ، بلكه تنها كمالات
وجودي انسانهاى كامل ، بر همه شرور جهان برترى دارد .
از يك سوى ، پديد آمدن پديده هاى نوين در گرو نابود شدن پديده هاى پيشين
است . وهمچنين بقاى موجودات زنده به وسيله ارتزاق از نباتات وحيوانات ديگر
تأمين مى شود . واز سوى ديگر : كمالات نفساني انسانها در سايه تحمل سختيها
وناگواريها حاصل مى گردد . ونيز وجود بلاها ومصيبتها مايه بيدارى از غفلتها
وپى بردن به ماهيت اين جهان وعبرت گرفتن از حوادث مى شود .
انديشيدن درباره تدبير نوع انسان ، كافى است كه به حكيمانه بودن اين نظام پى
ببريم ، بلكه انديشيدن پيرامون يكى از شؤون تدبير وى ، يعنى موت وحياتش نيز
كفايت مى كند ، زيرا اگر قانون مرگ ومير بر انسانها حاكم نبود ، علاوة بر اينكه به
سعادتهاى اخروى ، نايل نمى شدند ونيز از مشاهده مرگ ديگران ، عبرت
نمى گرفتند ، أساسا آسايش دنيوي هم به هيچ وجه براي آنان ميسر نمى گشت ، مثلا
اگر همه انسانهاى پيشين ، امروز زنده بودند ، پهنه زمين براي مسكن آنان هم كفايت
قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — صفحة 140
مساهمون: محمد مهدي گرجيان
ص١٤٠