در اينجا كدام اقوامند ؟ بعضى از مفسرين آن را اشاره به كفار قوم نوح و عاد و ثمود و مانند آنها مىدانند ، چرا كه با گذشت زمان ، آثار انبياى پيشين محو شده بود و لازم بود كتاب آسمانى تازه اى در اختيار بشريت قرار گيرد .
و بعضى اشاره به هلاكت قوم فرعون كه بازماندگان اقوام پيشين بودند مىدانند ، چرا كه خداوند تورات را بعد از هلاك آنها به موسى ع داد .
اما هيچ مانعى ندارد كه جمله فوق اشاره به همه اين اقوام باشد .
« بصائر » جمع « بصيرت » به معنى بينايى است و در اينجا منظور آيات و دلائلى است كه موجب روشنايى قلب مؤمنان مىشد ، و هدايت و رحمت نيز از لوازم اين بصيرت است ، و به دنبال آن تذكر و بيدارى دلهاى آماده ( 1 ) .
سپس به بيان اين حقيقت مىپردازد كه آنچه را در باره موسى و فرعون با تمام ريزه كاريهاى دقيق آن بيان كرديم ، خود دليلى است بر حقانيت قرآن تو ، چرا كه تو در اين صحنهها هرگز حاضر نبودى و اين ماجراها را با چشم نديدى بلكه اين لطف خدا بود كه اين آيات را براى هدايت مردم بر تو نازل كرد .
مىگويد : « تو در جانب غربى نبودى هنگامى كه ما فرمان نبوت را به موسى داديم ، و تو از شاهدان اين ماجراها محسوب نمىشدى » ( * ( وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ ) * ) .
توجه به اين نكته لازم است كه موسى ع در مسيرش از مدين به سوى مصر كه از سرزمين سينا مىگذشت درست از سوى « شرق » به « غرب » حركت مىكرد ، و به عكس هنگامى كه بنى اسرائيل از مصر به سوى شام آمدند و از سينا گذشتند از طرف غرب به شرق مىآمدند ( و لذا بعضى از مفسران جمله « فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ » را در سوره شعراء آيه 60 كه در باره تعقيب فرعونيان از بنى اسرائيل
پاورقی
( 1 ) « بصائر » جمع بصيرت و ابصار جمع بصر است .