كرده بودند ) فرشتگان را بر آنها نازل مىكرديم و مردگان مىآمدند و با آنها سخن مىگفتند و خلاصه هر چه مىخواستند در برابر آنها گرد مىآورديم ، باز ايمان نمىآوردند « ( * ( وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا ) * ) ( 1 ) .
سپس براى تاكيد مطلب مىفرمايد : « تنها در يك صورت ممكن است ايمان بياورند و آن اينكه خداوند با مشيت اجبارى خود آنها را وادار به قبول ايمان كند » و بديهى است كه اين گونه ايمان هيچ فايده تربيتى و اثر تكاملى نخواهد داشت ( * ( إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه ) * ) و در پايان آيه اضافه مىكند كه « بيشتر آنها جاهل و بىخبرند » ( * ( وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ ) * ) .
در اينكه منظور از ضمير « هم » در اين جمله چه اشخاصى هستند ؟ در ميان مفسران گفتگو است : ممكن است اشاره به مؤمنانى باشد كه اصرار داشتند پيامبر ص به خواسته اين دسته از كفار ترتيب اثر دهد و هر معجزه اى را پيشنهاد مىكنند بياورد .
زيرا بيشتر اين مؤمنان از اين واقعيت بىخبر بودند و توجه نداشتند كه آنها در تقاضاى خود صادق نيستند ، ولى خدا مىدانست كه اين مدعيان دروغ مىگويند به همين دليل به خواستههاى آنها ترتيب اثر نداد ، اما براى اينكه دعوت پيامبر ص بدون معجزه نمىتواند باشد در موارد خاصى معجزات مختلفى بر دست او آشكار كرد .
اين احتمال نيز وجود دارد كه ضمير « هم » بازگشت به « كفار در خواست كننده » كند
هامش
( 1 ) منظور از * ( حَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ ) * اين است كه همه چيز و همه خواستههاى آنها انجام پذيرد زيرا حشر در اصل به معنى جمع و گردآورى است ، و قبلا به معنى روبرو و مقابل است ، اين احتمال نيز هست كه « قبلا » جمع « قبيل » بوده باشد يعنى گروه گروه فرشتگان و مردگان و . . . در برابر آنها حاضر شوند .