3 . گسترش عدالت در هر جامعه ايكه مسلمين بر آنها سيطره پيدا مىكردند
خواه آن جامعه اسلام را مىپذيرفت و يا اسلام را نمىپذيرفت ، ولى تعهد همزيستى با يكديگر پيدا مىكردهاند .
4 . كوشش و تكاپوى بسيار شديد براى ترويج علوم
تحققى ( مانند فيزيك ، پزشكى ، دارو سازى ، شيمى و ميكانيك ) و علوم انسانى ( مانند حقوق ، اقتصاد و اخلاق و غير ذلك ) و علوم تجربه ( مانند فيزيك ) اين كوشش و تكاپو بقدرى جدّى و فراگير بود كه به اعتراف همهء صاحبنظران مطلع از تاريخ علم ، موجب نجات علم از نابودى و ترويج شديد تجربه و مشاهده در معارف علمى گشت .
5 . زمينه نظام روابط اقتصادى انسانها با عوامل توليد و توزيع به عاليترين درجهء خود رسيد
اين نظام همهء عوامل اقتصادى را در رابطه با عوامل مولد و مردم ميان يكديگر به مرحله اى رساند كه عملا در روزگار زمامدارى عمر بن عبد العزيز ، همهء جوامع اسلام در يك اقتصاد بسيار منظم ، و منتفى شدن هر گونه نيازهاى مادى زندگى مىكردند . « يحيى بن سعيد مىگويد : عمر بن عبد العزيز مرا مأمور رسيدگى ماليات آفريقا نمود . من ماليات آنجا را وصول كردم و فقراء و مستمندان آن ديار را جستجو كردم و در آنجا فقيرى نديدم و كسى را پيدا نكردم كه آن ماليات را بعنوان مستحق از من بگيرد ، زيرا عمر بن عبد العزيز همهء مردم را بىنياز كرده بود و به همين جهت بندهها را خريدم و آنها را آزاد كردم و ولاى آنان را براى مسلمانان قرار دادم » ( 1 ) و بديهى است كه اگر همان جامعه و جوامع ديگر اسلامى نيازمند مواد ضرورى معيشت بودند ، نوبت به آزاد كردن بندگان نمىرسيد .
هامش
( 1 ) سيرهء عمر بن عبد العزيز على ما رواه مالك بن انس و اصحابه تأليف ابو محمد ابو عبد اللَّه بن عبد الحكم ص 56 .