هر دل سوزان هزاران راه دارد سوى تو
اين همه ره را تو پايانى ندانم كيستى
على صائبى
ولى اين به آن معنى نيست كه هر يك از اين هزاران راه مانند راههاى هندسى كه در بعد هندسى كشيده شده است ، با مقصدهاى متضادى بيك حقيقت مىرسند ، بلكه منظور اينست كه سمت حركت در مسير * ( الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا ) * ( ما همه از آن خدائيم و بسوى او بر مىگرديم ) يكى است و آن عبارت است از حق به سوى حق با حق و اختلاف در راهها ناشى از اختلاف زمانها و محيطها و درك و شعور و موضع گيرىهاى ويژه اى است كه دامنگير همهء افراد بشرى است . مولوى گام را از اين هم فراتر گذاشته مىگويد : اگر چه راهها متضاد هم جلوه كند ، باز سمت و مقصد يكى است :
گه چنين بنمايد و گه ضد اين
جز كه حيرانى نباشد كار دين
نه چنان حيران كه پشتش سوى اوست
بل چنين حيرت كه محو و مست دوست
و آن دسته از آيات قرآنى كه مشيت الهى را در تنوع قوانين و تكاليف متذكر مىگردد به همين معنى است كه مطرح نموديم : * ( لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوه ) * ( 1 ) ( براى هر امتى تكليفى قرار دادهايم ، آن را بجاى مىآورند ) با همهء اين اختلافات مبدء و مقصد حركت عبارتست از : * ( قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ ) * ( 2 ) ( بگو به آنان ، نماز من و عبادت من و زندگى و مرگ من همه از آن خدا است ) . در آن آيات قرآنى كه كلمهء صراط به كار رفته است 45 مورد است كه در 33 مورد با صفت مستقيم آمده است ( صراط مستقيم ) و در همهء اين موارد راه رشد
Footnote
( 1 ) الحج آيه 67
( 2 ) الانعام آيه 162