در بيان و تأييد اين قول ، جبائى ميگويد اين قسمت از آيه بدنبال : فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ » ( هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد ) ذكر شده پس اين يك حركت و كوچ كردن ديگرى است و از اين آيه مىفهميم كه هر دو حركت دستجمعى از عرفات بمشعر و از مشعر به منى واجب است . مراد از كلمه « النّاس » همان ابراهيم است و نظير اين آيه كه از يك شخص تعبير به مردم شده آيه ديگرى است : « الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ « 1 » » كه مراد از « النّاس » نعيم بن مسعود اشجعى است . بعضى معتقدند كه مراد از « النَّاس » تنها ابراهيم نيست بلكه او و اسماعيل و پيغمبران بعد از آنها است و اين معنا از امام جعفر صادق عليه السلام نقل شده است . سؤال ؟ به كسانى كه قول اول را اختيار كرده و ميگويند خطاب به قريش است اين سؤال متوجه مىشود كه كلمه « ثُمَّ » در آيه براى بيان ترتيب و تأخير است در حالى كه اين حركت و رفتن به عرفات قبل از « فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ » ( وقتى از عرفات كوچ كرديد ) مىباشد . پاسخ اصحاب ما در جواب گفتهاند كه در اين آيات تقديم و تأخير و يا تقدير آن است و آيه چنين مىشود : « ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا من ربكم ثم افيضوا من حيث افاض الناس » ، فاذا افضتم من عرفات فاذكروا . . . » سعيد بن جبير و زهرى ميگويند مقصود از « النّاس » آدم است و كلبى معتقد است كه « اهل يمن و ربيعه » مقصود از « النّاس » هستند و بعضى ديگر گفتهاند كه مقصود از « الناس » علماء ، و دانشمنداناند كه احكام دين را ميدانند و به ديگران نيز ميآموزند .
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۲ — صفحه 257
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۲۵۷
پاورقی
( 1 ) آيه 172 از سوره آل عمران