در بيان و تأييد اين قول ، جبائى ميگويد اين قسمت از آيه بدنبال :
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ »
( هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد ) ذكر شده پس اين يك حركت و كوچ كردن ديگرى است و از اين آيه مىفهميم كه هر دو حركت دستجمعى از عرفات بمشعر و از مشعر به منى واجب است .
مراد از كلمه « النّاس » همان ابراهيم است و نظير اين آيه كه از يك شخص تعبير به مردم شده آيه ديگرى است :
« الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ
« 1 »
»
كه مراد از « النّاس » نعيم بن مسعود اشجعى است .
بعضى معتقدند كه مراد از « النَّاس » تنها ابراهيم نيست بلكه او و اسماعيل و پيغمبران بعد از آنها است و اين معنا از امام جعفر صادق عليه السلام نقل شده است .
سؤال ؟
به كسانى كه قول اول را اختيار كرده و ميگويند خطاب به قريش است اين سؤال متوجه مىشود كه كلمه « ثُمَّ » در آيه براى بيان ترتيب و تأخير است در حالى كه اين حركت و رفتن به عرفات قبل از
« فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ »
( وقتى از عرفات كوچ كرديد ) مىباشد .
پاسخ اصحاب ما در جواب گفتهاند كه در اين آيات تقديم و تأخير و يا تقدير آن است و آيه چنين مىشود : « ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا من ربكم ثم افيضوا من حيث افاض الناس » ، فاذا افضتم من عرفات فاذكروا . . . » سعيد بن جبير و زهرى ميگويند مقصود از « النّاس » آدم است و كلبى معتقد است كه « اهل يمن و ربيعه » مقصود از « النّاس » هستند و بعضى ديگر گفتهاند كه مقصود از « الناس » علماء ، و دانشمنداناند كه احكام دين را ميدانند و به ديگران نيز ميآموزند .
هامش
( 1 ) آيه 172 از سوره آل عمران