زمين مسخّر و مطيع فرمان پروردگار است و آبها را از شهرى به شهر ديگر از نقطهاى بنقطهاى حمل مىكند .
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ . . .
- در اينها علائم و دلايلى براى عاقلان موجود است بعضى گفتهاند اينها دلائلى است كه براى همهء عاقلان - چه اينكه كسى به آنها استدلال بكند يا كند - قرار داده شده است ولى بعضى ميگويند : مراد از عاقلان افرادى است كه به اين امور استدلال كنند يعنى فكر خود را در راه استدلال به اينها به كار بيندازند و گرنه كسانى كه به اين ادلّه استدلال و توجّه نمىكنند مانند اين است كه اصلًا عقل ندارند و جزء عقلاء نميباشند ، در اين صورت اين كلام نظير
إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها
« 1 » و
« هُدىً لِلْمُتَّقِينَ »
است « 2 » .
دلائل توحيد
خداوند متعال در اين آيه هر چند دلائلى را ذكر كرد ولى بيان نفرمود كه اين دلائل بر چه چيز دلالت دارند ، بعبارت روشنتر « مدلول عليه » اين دلائل را ذكر نكرد و ليكن عدم ذكر آن بواسطهء معلوم بودن آن است لذا دانشمندان بتفضيل آن پرداخته و گفتهاند :
1 - آسمانها و زمين از لحاظ اينكه در حال تغيّر و تحوّل ميباشند و از لحاظ اينكه زياده و نقصان در خصوصيّات آنها ممكن بوده است در حدّ و اندازهء معيّنى بوجود آمدهاند ، دلالت بر حدوث خود دارند و حدوث و خلقت آنها ، دليل روشنى بر وجود آفرينندهاى كه به آنها شباهت ندارد و آنها نيز شبيه او نيستند ، زيرا
هامش
( 1 ) آيهء 45 سورهء النازعات معناى آيه اين است كه فقط كسانى را انداز ميكنى كه از قيامت مىترسند انذار پيغمبر ( ص ) با اينكه عموميت داشته مثل اينكه غير آنها را اصلا انذار نكرده است .
( 2 ) آيهء 2 سورهء بقره يعنى قرآن وسيلهء هدايت براى پرهيزكارانست به اين معنا چون غير از پرهيزكاران كسى از آن بهرهاى نميبرد لذا فقط براى آنها وسيلهء هدايت محسوب گرديده است .