شمال منحرف مىشود ، مىپردازيم . ابتدا از نواحى حلوان شروع به سخن مىكنيم .
ناحيهء حلوان كه چگونگى آن را در پيوستن به نواحى عراق شرح داديم ، به نواحى جبل ( جبال ) اضافه شد . ناحيهء ماه كوفه « 1 » و ماه بصره « 2 » ، آذربيجان ، همدان ، ايغارين « 3 » ، قم ، ماسبذان ، مهرجان قدق « 4 » ( مهرگان كده ) و اين نواحى غير از آنهايى است كه به جبل منسوبند . و خراج آنها مشروحا چنين است .
امّا ماه كوفه و دو مركز آن ، مركز روستاهاى بالاى [ ماه كوفه ] دينور است . و مركز روستاهاى پايين قرماسين است . مرزهاى ماه كوفه از مغرب به نواحى حلوان و از سمت جنوب به نواحى ماسبذان و از سمت مشرق به نواحى همدان و از سمت شمال به نواحى آذربيجان محدود است . و خراج آن طبق معيار ميانگينى كه گذشت پنج هزار هزار درهم ( 000 ، 000 ، 5 درهم ) است .
ماه بصره كه مراكز آن نهاوند و بروجرد « 5 » است و خراج آن طبق معيار ميانگينى كه گذشت ، چهار هزار هزار و هشتصد هزار درهم ( 000 ، 800 ، 4 درهم ) است . همدان خراجش طبق ميانگين تعيين شده ، هزار هزار و هفتصد هزار درهم ( 000 ، 700 ، 1 درهم ) است .
ماسبذان كه شهر آن سيروان « 6 » و اربجان « 7 » است خراجش هزار هزار و صد هزار درهم ( 000 ، 100 ، 1 درهم ) است .
هامش
( 1 )Mah al - Koufa( 2 )Mah al - Bacra( 3 )Ygharain( 4 )Mihridjan Kadhak، ر ك به ابن خرداذبه ، صص 20 - 41 - 57 ؛ البلدان ، صص 43 - 44 ؛ ابن فقيه ، صص 209 - 210 - 236 ؛ ابن رسته ، صص 122 - 195 ؛ مقدسى ، ص 386 ؛ ياقوت ، ج 4 ، ص 698 ؛ ماركوارت ، ص 20 ؛ سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 218 .
( 5 )Boroudjird( 6 )Syrawan( 7 )Arbodjan، ر ك به التنبيه و الاشراف ، صص 54 - 306 ؛ ر ك به پژوهشى در جغرافياى تاريخى ماسبذان و مهرجانقذق ، از ص 31 تا ص 51 .