مجاهد دربارهء آيهء
لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ
« 1 » گفته : مقصود عقل است .
ضحاك درباره آيهء
لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا
« 2 » گفته : مقصود كسى است كه عاقل باشد .
حسن بصرى گفته است : عقل است كه به بهشت راه مىنمايد و از دوزخ حفظ مىكند .
مگر نشنيدهاى سخن خداوند را كه از زبان دوزخيان فرموده است :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ
« 3 » .
فصل [ 2 ] : ادب
على بن ابى طالب عليه السّلام دربارهء آيهء :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً
« 4 » فرموده است : يعنى آنان را به درستى ادب آموزيد .
از شعبى دربارهء تفاوت ميان عالم و اديب پرسيدند . گفت : عالم كسى است كه قصد مهارتى يگانه از علوم مىكند و آن را يكسره فرامىگيرد . امّا اديب كسى است كه از هر دانش بهترين آن را مىگيرد .
از ابن عباس پرسيدند : چه مىنويسى ؟ گفت : بهترين چيزى كه مىشنوم . سپس اين آيه را تلاوت كرد :
وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ
. « 5 »
منذر بن جارود به پسرش حكيم گفت : پسرم ، شبهاى خود را به تأمل در ادب زنده بدار ؛ چرا كه دل در روز پرواز مىكند و در شب آرام مىگيرد و در اين هنگام است كه هرچه به آن دهى آن را مىپذيرد . سپس اين آيه را خواند :
إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا
. « 6 »
فصل [ 3 ] : حكمت و اندرز نيكو
خداوند فرموده است :
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً
. « 7 »
هامش
( 1 ) . ق / 37 : براى هر صاحبدلى .
( 2 ) . يس / 70 : تا هركه را دلى زنده است بيم دهد .
( 3 ) . ملك / 10 : اگر شنيده و پذيرفته بوديم يا تعقل كرده بوديم در ميان دوزخيان نبوديم .
( 4 ) . تحريم / 6 : اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، خودتان و كسانتان را از آتش حفظ كنيد .
( 5 ) . زمر / 55 : نيكوترين چيزى را كه از جانب پروردگارتان به سوى شما نازل شده است پيروى كنيد .
( 6 ) . مزمل / 6 : قطعا رنج برخاستن شب ، بيشتر و گفتار در آن هنگام راستينتر است .
( 7 ) . بقره / 269 : خدا به هركس بخواهد حكمت مىبخشد و به هركس حكمت داده شود به يقين خيرى فراوان داده شده است .