125 - فجّ :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « مِنْ كُلِّ فَجٍّ » . ابن عباس گفت : « طريق » ( راه ) ؛ و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
يعنى : زنان و فرزندان را در محاصره گرفتند و با هيكلهايى وحشتناك كه به ديو مىمانست همه راهها را بستند . [ اين كلمه در آيهء حج / 27 ، خطاب به ابراهيم ، آمده است : « وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ » . يعنى : در ميان مردم بانگ حج در ده تا پياده و يا سوار بر شتران تكيده از راههاى دور نزد تو آيند . اين كلمه به صيغهء جمع نيز در دو آيهء ذيل تكرار شده است : انبياء / 31 : « وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ » « و در زمين كوههايى استوار قرار داديم تا مردم را از لرزش زمين نگه دارد و در آن طرق و راههايى قرار داديم ، باشد كه راه يابند » ؛ نوح / 20 : « وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً * لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً » « و خداوند زمين را فرشى برايتان قرار داد تا در آن راههايى پهناور را طى كنيد » .