100 - إلّ :
نافع بن ازرق از اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « إِلًّا وَ لا ذِمَّةً » . ابن عباس گفت : « الإلّ القرابة ، و الذمّة العهد » ( إلّ به معنى خويشاوندى و ذمّه به معنى پيمان است ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با اين مفهوم آشناست ، پاسخ داد : آرى ، آيا شعر شاعر را نشنيدهاى كه مىگويد :
يعنى : خداوند خويشاونديى را كه ميان من و آنان بود پاداش دهد ، پاداش يك ستمگر ، و پاداشى زود كه به تأخير نمىافتد . ظاهرا موضوع اين مسأله كلمهء « إلّ » است و شاهدى كه آورده شده نيز در اين خصوص است . اين كلمه در آيهء توبه / 8 آمده است : « كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * كَيْفَ وَ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً ، يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَ تَأْبى قُلُوبُهُمْ وَ أَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ » « چگونه مشركان را نزد خداوند و رسول او پيمانى باشد ، مگر كسانى كه در جوار مسجد الحرام با آنان پيمان بستيد . پس هر چه با شما راست بودند با آنان راست باشيد كه خداوند پرهيزگاران را دوست دارد * چگونه مىتواند آنان را پيمانى باشد ، در حالى كه اگر بر شما چيره شوند دربارهء شما هيچ خويشاوندى و هيچ پيمانى را مراعات نكنند ، شما را به زبان خشنود دارند و دلهايشان از آن ابا دارد و بيشتر آنان فاسقند » . اين كلمه به صيغه و مادّه ، تنها يك بار در قرآن آمده است . تفسير اين كلمه به « قرابت و خويشاوندى » يك تقريب به ذهن است و در كنار آن از اين نكته غافل نمىمانيم كه ، در مدلول اين كلمه ، اين خويشاوندى در حدّى آشكار است كه