مرو و بخارا و غيره ) ،
ب - در اسلوب ايرانى ، با پايههاى مدور كوتاه ( دامغان ، تاريكخانه ، پايان قرن دوم هجرى قمرى / قرن هشتم ميلادى ) ، يا با ستونهاى روكش گچى ( نائين ، قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) ،
2 . مساجد ايواندار : با شبستان ايوانىفرم ( نيريز سال 340 ه / 951 م ) و اخيرا نيز نيشاپور ( نگاه كنيد به مطالب زير ) .
3 . مساجد با گنبد جناقى و نوكتيز : كه در آن شبستان فرم چهارطاق دارد و تحت شرايطى با ايوانى بهعنوان دهليز همراه است ( اين سبك در بازسازى مساجد سلجوقى مانند مسجد جمعه در اصفهان ، مسجد جمعه و مسجد حيدريه در قزوين و مساجد گلپايگان و اردستان به كار رفته است ) .
4 . مساجد با ايوان و حياط : كه نوع تكامليافتهء سبك سلجوقى است . حياط به چهار ايوان متصل است كه قسمتهايى از آنها مدخلهايى براى گنبد جناقى ( چهارطاق ) است كه به مفهوم محدودترى شبستان را تشكيل مىدهد ( مثالهايى نظير شماره 3 ) .
از اين چهار فرم ، امروزه فقط فرمهاى 2 و 3 ، آن هم به طور غير مستقيم قابل تصوّر است . طرحى از گسترش آن را شايد بتوان چنين بازسازى كرد :
مرحلهء الف : تسلّط مساجد حياطدار عربى بهعنوان يك فرم خارجى ؛
مرحلهء ب : نفوذ تدريجى فرمهاى بومى ايرانى ؛
مرحلهء پ : تركيب فرم حياطدار خارجى با عناصر ايرانى چهارطاق و ايوان براى مساجد ايواندار و حياطدار نوع سلجوقى .
در كنار اين فرم كه به مساجد حياطدار سلجوقى مىپيوست ، فرمهاى ديگرى نيز بود كه در آنها شكلهاى معينى از آتشكدهها رعايت مىشد :
الف : تداوم حيات بناهاى پنجگنبدى ، كه احتمالا نوعى از آتشكدههاى بزرگ ساسانى را نشان مىدهد .
مثال : غار هيبك در افغانستان ( مسجد يا معابد مسيحى و يا بودايى ) .
تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي ) — صفحة 23
مساهمون: برتولد اشپولر
ص٢٣