بحسب معنى و اگر چه عسر بحسب لفظ متعدد است زيرا كه تعدد در معرف بلام نيست خواه آنكه براى عهد باشد يا جنس بخلاف منكّر پس يسر ثانى مغاير يسر اول باشد و عسر ثانى همان عسر اول . و مراد بيسرين ( 1 ) يسر دنيا و يسر آخرتست كقوله تعالى قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ و اين هر دو حسناى ظفر و حسناى ثوابست و يا آنكه مراد بيسر اول آن چيزيست كه اهل اسلام را ميسر شد در ايام رسول از فتوح بلاد و قلاع ، و ثانى آنچه ايشان را بعد از او واقع شده از فتح اكثر بلاد انتهى كلام صاحب الكشاف ، و در تفسير طبرسى مذكور است كه از ابن عباس رضى اللَّه عنه نقل كردهاند كه حق سبحانه فرموده كه
خلقت عسرا واحدا و خلقت يسيرين فلن يغلب عسر يسرين
و از حسن نيز منقولست كه روزى رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم از خانه بيرون آمد فرحناك و خندان و مىگفت
لن يغلب عسر يسرين * ( فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً ) *
و وجه تعدد يسر و وحدت عسر از فراء نقل كرده كه ان العرب تقول اذا ذكرت نكرة ثم اعدتها نكرة مثلها صارت اثنتين كقولك اذا كسبت در هما فانفق درهما فالثانى غير الاول ، اذا اعدتها معرفة فهى هى كقولك اذا اكسبت الدرهم فأنفق الدرهم ، فالثانى هو الاول و زجاج نيز قائل اين قولست و صاحب كتاب النظم در تفسير اين آيه آورده كه حق سبحانه پيغمبر خود را مبعوث ساخت در وقتى كه بضاعت نداشت و درويش بود قريش سرزنش او كردند و گفتند كه اگر غرض از اين دعوت طلب غنى است ما ترا چندين مال بدهيم كه أيسر اهل مكه شوى پيغمبر از اينمعنى بسيار مغموم شد و گمان برد كه قوم او به جهت فقر تكذيب او ميكنند حق سبحانه اين آيه فرستاد و او را بوعدهء غنى تسلى داد ، و معنى آيه آنست كه بايد فقر و آنچه اهل مكه ميگويند ترا غمگين نسازد چه با اين عسر يسرى خواهد بود در دنيا و آخرت و انجاز اين وعده نمود و حجاز و قراى عرينه و عامه بلاد يمن را از براى وى مفتوح ساخت و دويست شتر بتحت ملكيت او در آورد و آن حضرت قوت سنه از براى اهل خود بگذاشت و باقى را در راه خداى تصدق فرمود ، بعد از آن حق سبحانه از روى استيناف فرمود * ( إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً ) * و دليل بر ابتدائيت اين كلام تعرى آنست از لفظ ( فا ) يا ( واو ) و اين وعده ايست از براى جميع مؤمنان و مراد آنست كه با هر عسرى در دنيا مؤمنان را يسرى است در آخرت ، و شايد كه هر دو يسر مجتمع باشد براى حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم و مراد از اول يسر دنيا باشد و ثانى يسر آخرت پس اينكه حضرت فرمود كه
لن يغلب عسر يسرين
يسر دنيا باشد كه قرحست و يسر آخرت كه ثواب ابديست و از اسحق بن بهلول قاضى مأثور است كه :
فلا تيأس و إن أعسرت يوما
فقد يسّرت في دهر طويل
هامش
( 1 ) اين تتمه كلام صاحب كشاف است . [ . . . ]