خدا قسم نخوريد ، حتّى در كارهاى جزيى و فروشهاى محقّر و ناچيز در غير امور « مهمّه و ضروريّه » از اينرو خداوند متعال در آيهء ديگر « حلّاف » را مذمّت كرده است ، جايى كه مىفرمايد :
« وَ لا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ » ؛
« 1 » « از هر قسم خورندهء بسيار پست ، اطاعت منما » . و كلمهء ان تبرّوا علّت نهى مىشود ، يعنى : از اين امر نهى مىكنم به قصد برّ و نيكوكارى و تقوى و اصلاح شما بين مردم ، چون آدم بسيار قسم خورنده جرى بر خداوند مىباشد و فرد جرى هرگز نمىتواند آدم نيكوكار ، پارسا و و مورد اعتماد در اصلاح امور مردم باشد .
از تأويل اوّل استفاده مىشود كه هرگاه يمين و قسم خوردن متضمّن ترك برّ و تقوى يا اصلاح بوده باشد ، پس باطل است و واجب نيست بر مضمون و محتواى آن عمل نمود و مخالفت آن جايز است و بنابر تأويل دوّم نهى از كثرت قسمها هرچند راست باشند هم صحيح است .
احاديث فراوانى در اين باره وارد شده است و اين معنى كه ما آيه را بر آن تفسير نموديم ، تحقيق آن چيزى است كه مفسّران عالىقدر ، گفتهاند و براى آنان پيرامون اين آيهء شريفه اقوال و آراى مختلفى وجود دارد كه از آنها اعراض نموديم ، چون تحقيق نشده بودند .
* * *
[ 286 ] آيهء دوّم :
« لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ »
: « 2 » « خداوند با سوگندهاى لغو شما را ، مؤاخذه نمىكند و ليكن به آنچه در دل داريد ، مؤاخذه خواهد كرد و خدا آمرزنده و بسيار بردبار است » .
امكان دارد اين آيه پاسخى از سؤال مقدّرى بوده باشد و آن سؤال اين است كه :
در آيهء پيشين از عرضه قرار دادن خدا جهت سوگندها و قسمها جلوگيرى نمود و هلاكت مردم را در كثرت قسم به خداوند قرار داد ، پس جواب داد :
« لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ »
. « لغو » در لغت به معناى پوچ و چيز بىفايده مىباشد ، در مورد اين آيه اختلاف است . طاووس گفته است : « مقصود ، قسم در حال غضب مىباشد » و حسن گفته است : مقصود ، آدم ظنين و بدگمان و آن عبارت از سوگندى است كه بر چيزى
هامش
( 1 ) . سورهء قلم ، آيهء ، 10
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 225 .