شتابزدگى در قرائت وحى ، منتقل گردد به توبيخ نسبت به دوست داشتن دنياى زودگذر و بى توجهى به آخرت . » « 1 » اين سخن زمخشرى ، تعليلى عجيبتر است !
امام فخر رازى از قفّال « 2 » اين چنين نقل كرده است :
« « لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ »
خطاب به پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نيست ، بلكه خطاب به انسانِ ياد شده در اين آيه است :
« يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ »
« 3 » ؛ بنابراين آيهء پيش گفته « 4 » ، حالت انسانى را بيان مىكند كه در حال شنيدن كارهاى زشتش است ؛ بدين سان كه نامهء عملش بر وى عرضه شده ، به او گفته مىشود :
« اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً »
« 5 » ( نامهات را بخوان ، كافى است كه امروز خودت حسابرس خود باشى . )
هنگامى كه انسان شروع به خواندان مىكند ، از شدت ترس و سرعت خواندن ، زبانش به لكنت مىافتد ، از اين رو به او گفته مىشود :
« لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ »
؛ زبانت را زود به حركت درنياور تا در خواندن آن بشتابى ؛ كه به حكم وعده يا حكمت ، بر ما لازم است كه اعمال تو را گرد آوريم و بر تو بخوانيم ، پس هنگامى كه آن را بر تو برخوانديم ، از خواندن آن پيروى كن ؛ بدين گونه كه اعتراف كن آن كارها را انجام دادهاى ؛ سپس بيان امر آن و شرح مراتب عقوبت آن بر ماست .
نتيجهء تفسير اين آيه ، آن است كه خداى تعالى همهء كارهاى كافر را به تفصيل ، بر او مىخواند و اين خود ، سختترين تهديد در دنيا و ترسانندهترين چيز در آخرت است . »
قفّال گويد : « اين ، وجهى نيكوست و عقل آن را ردّ نمىكند ؛ هرچند در روايات
هامش
( 1 ) . كشّاف ، ج 4 ، ص 662 .
( 2 ) . ابوبكر ، عبداللَّه بن احمد بن عبداللَّه ، معروف به قفّال مروزى ، فقيه شافعى . او فقيه وحافظ يگانهء عصر خودبود و آثارش در مذهب امام شافعى در معاصران وى ، بى نظير است . نگاشتههايش ، همگى ، نيكو و استدلالهايش پذيرفتنى است . گروهى از بزرگان علما ، از جمله شيخ ابو محمد جوينى ، پدر امام الحرمين ، نزد وى شاگردى كردند . او در سال 417 ، در سن نود سالگى درگذشت . ( ابن خلّكان ، ج 3 ، ص 46 ) .
( 3 ) . قيامت ( 75 ) 13 : « در آن روز ، انسان را از آنچه پيش يا پس فرستاده است ، آگاه مىكنند . »
( 4 ) .« لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ » .( 5 ) . اسراء ( 17 ) 14 .