و جرقّهء بيدارى و تنفّر از اعمال زشت را در قلب ، بر افروزد ، و از شگفت آورترين جمله هاى مزبور ؛ اين جمله است : « الا وَ انَّ الْيَوْمَ المِضْمارَ . . . » آگاه باشيد امروز روز تمرين و آمادگى و فردا روز مسابقه است ؛ جايزهء برندگان ، بهشت و سرانجام عقب ماندگان آتش خواهد بود ، زيرا با اينكه در اين كلام الفاظ بلند و معانى گران قدر و تمثيل صحيح ، و تشبيه واقعى مىباشد ، سرّى عجيب و معنايى لطيف در آن نهفته شده و آن جملهء « وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغايَةُ النَّار » است ؛ امام بين اين دو لفظ « السَّبَقَةُ » و « الغايَة » به خاطر اختلاف معنا ، جدايى افكنده ؛ نگفته است « السَّبَقَةُ النَّار » چنان كه « السَّبَقَةُ الجَنَّة » گفته ، زيرا سبقت جستن در مورد امرى دوست داشتنى است ، و اين از صفات بهشت است و اين معنا در آتش - / كه از آن به خدا پناه مىبريم - / وجود ندارد ؛ از اين رو امام جايز ندانسته كه بگويد : « السَّبَقَةُ النَّار » بلكه فرموده است : « الغايَةُ النَّار » زيرا مفهوم غايت ( پايان ) مفهوم وسيعى است كه در موضوعات مسرت بخش و غير مسرت بخش به كار مىرود و در حقيقت مرادف « مصير » و « مآل » است ( كه به معناى سرانجام مىآيد ) چنان كه خداوند مىفرمايد : « قُلْ تَمَتَّعُوا فَانَّ مَصيرَكُمْ الَى النَّارِ ؛ به كافران بگو : بهره بگيريد كه سرانجامِ شما به سوى آتش است » . « 1 » در اين خطبه دقّت كنيد كه باطنى شگفت آور و عمقى زياد دارد و چنين است اكثر سخنان امام عليه السلام و در بعضى نسخههاى اين خطبه چنين آمده است « وَ السُّبَقَةُ الجَنَّة » ( به ضمّ سين ) كه به جايزهاى گفته مىشود كه به پيشتازان و برندگان مسابقه داده مىشود ، خواه وجه نقد باشد يا جنس ديگرى و معناى هر دو كلمه به هم نزديك است .
خطبهء 29
كه بعد از حملهء ضحّاك بن قيس دوست معاويه به حُجّاج خانهء خدا بيان فرمود :
اى مردمى كه بدنهايتان جمع و افكار و خواسته هاى شما پراكنده است ! سخنان داغ شما سنگهاى سخت را در هم مىشكند ، ولى اعمال سست شما دشمنانتان را به طمع مىاندازد ، در مجالس و محافل مىگوييد چنين و چنان خواهيم كرد .
امّا هنگام جنگ فرياد مىزنيد :
هامش
( 1 ) . سورهء ابراهيم ، آيهء 30 .