شماتت عبارتست از آنكه مثلا بگويد كه فلان بلا يا فلان مصيبت كه بفلان كس رسيده از بدى اوست و با آن شادى و سرور نيز باشد و از اخبار و تجربه ثابت شده كه شماتتكننده از دنيا نميرود تا خود نيز به آن مبتلا گردد و ديگرى او را شماتت مىكند پس عاقل كه از حال خود ايمن نيست در مقام شماتت كسى بر نمىآيد
چو استادهاى در مقام بلند * بر افتاده گر هوشمندى مخند
بسا ايستاده در آمد ز پاى * كه افتادگانش گرفتند جاى
كلمة في ذمّ المراء
مراء و جدال عبارتست از اعتراض بر سخن غير و اظهار نقص و خلل آن به قصد پست كردن آن شخص و اظهار بزرگى خود بدون فايده اخروى و آن از اخلاق مذمومه است و در حديث نبوى ( ص ) است كه حقيقت ايمان بنده كامل نميشود مگر وقتى كه مراء و جدال را ترك كند اگر چه حق با او باشد و شكّى نيست كه اگر اين صفت مذمومه قوّت گيرد كار به جائى رسد كه صاحب آن مثل سگ درنده مىشود كه متّصل راغب است با هر كس در افتد و هميشه در پى آنست كه سخنى از كسى بشنود با او مجادله نمايد و دنبال او را گيرد و از آن لذّت ببرد خصوصا در مجمعى كه بعضى از ضعفاء العقول باشند كه آن شخص را به اين صفت خبيثه ستايش كنند و گويند فلانى جدلى يا حرّاف يا نطّاق بىبدلى است و لهذا غالبا مايل است كه طرف مناظره او جاهلى باشد تا بر او غلبه تواند نمود بيچاره نميداند كه هر كه با نادانتر از خود مجادله كند تا بدانند كه دانا است بدانند كه نادان است