دانشمند ترين أصحاب امام صادق ( 89 ) بوده وروايات بسيار در ستايش أو از امامان رسيده ( 90 ) ويكى از
رؤساء وسرامدان چهار گانه مذهب شيعي شمرده شده است ( 91 ) نظر غريب وسخن نادرستى در مورد
علم امام در چند روايت ( 92 ) نقل شده كه موجب شگفتى است .
به نظر مى رسد اين گونه طرز تفكرها در مورد امامان موجب بود كه بسيارى از صحابه ء امامان
گاه در مسائل علمي با آنان اختلاف نظر داشتند ( 93 ) وبر سر مسائل مورد اختلاف به مناظره وبحث
مى پرداختند ( 94 ) وحتى گاه در مسائل فقهى از آنان در خواست سند ومأخذ مى نمودند ( 95 ) . در مسائلي
كه أصحاب خود با يكديگر اختلاف نظر داشتند گاهى أوقات كار به منازعه مى كشيد وبه ترك
دوستى وقطع رابطه ميان آنان براي هميشه مى انجاميد ( 96 ) . در حالي كه بر أساس طرز تفكر سنتي
شيعه ، به حسب قاعده بايد در چنين مواردى مورد اختلاف را بر امامان عرضه مى نمودند واز آنان
مى خواستند كه واقع امر را بيان كنند چنان كه شيعيان معتقد ، معمولا چنين مشكلاتى را با آنان
در ميان مى گذارده وكسب تكليف مى كردند ( 97 ) .
4 ) پيش تر گفته شد كه أساس اجتهاد در فقه شيعه بر تحليل واستدلال عقلي در چهار چوب
نصوص قرآن وسنت است . مراد از اين روش همان شيوه استدلال در منطق صوري است كه بر أساس
أصول آن منطق ، قطع آور وحجت است . روش ظني تمثيل منطقي كه در فقه قياس خوانده مى شود
ومبتنى بر كشف احتمالي علل احكام است از آغاز راه يافتن خود در فقه اسلامى در قرن دوم ( 98 ) در فقه
شيعي مردود بوده است اما در مواردى كه علل احكام به صورت قطعي واطمينان بخش قابل كشف
باشد اين كشف حجت ومعتبر شناخته شده وبدان استدلال واستناد مى شود .
در قرون أولية ، محدثان كه مخالف هر گونه استدلال عقلي بودند اين گونه كشف هاى قطعي را
هامش
89 - كشى : 238 / قاموس الرجال تسترى 7 : 451 .
90 - كشى : 136 - 137 و 170 / قهپايى 5 : 83 / جامع الرواة 2 : 34 .
91 - كشى : 238 - 239 . سه تن ديگر عبارتند از زراره ، محمد بن مسلم وبريد بن معاوية العجلي .
92 - كشى : 172 / قهپايى 5 : 84 - 85 . مشابه اين سخنان از برخى ديگر از صحابه أئمة نيز نقل شده است . ببينيد كشى :
147 - 148 و 158 .
93 - كشف القناع : 71 - 72 .
94 - همان مأخذ : 72 .
95 - نمونه را ببينيد كافى 3 : 30 / من لا يحضر 1 : 56 - 57 / علل الشرايع 1 : 264 - 265 / تهذيب 1 : 61 - 62 / استبصار
1 : 62 - 63 / وسائل 1 : 291 ، 2 : 980 .
96 - كافى 1 : 409 - 411 / مستدرك 1 : 555 .
97 - احتجاج أبو منصور طبرسى 2 : 284 / كشى : 539 .
98 - ابن حزم ، الاحكام 7 : 177 / همو ، ملخص ابطال القياس : 5 .