حسن ظنّ « اعمال نيكوى بسيار ، تضرّع دائم با حسن آمال . » خرّاز در توضيح خود مىگويد : « ظنّ نيكو داشتن به خدا نيكو عمل كردن و بسيار و با ابرام دعا كردن و حسن رجاء و صدق اميد داشتن به رحمت خداى ذو الجلال است . حسن بصرى قبل از او بر اهميّت حسن ظن در زندگى دينى تأكيد كرده بود : « اعمال مؤمن بدان سبب نيكوست كه به خدا حسن ظن دارد و اعمال منافق از آن جهت بد است كه به خدا سوء ظن دارد . » « 173 »
دعا « سير دل و جان در طريق وفاى به عهد . » دعا نيايش انفرادى است ، در برابر نماز كه نيايش مقرّر و دستور است . خرّاز دعا را با تصريح شرايط اجابت آن تعريف مىكند : « آن كه از روى صدق و صفا و در بيم و اميد حفظ عهد مىكند درهاى اجابت به سهگونه به روى او گشوده خواهد شد : يا بىدرنگ به مطلوب خود خواهد رسيد ؛ يا گناهش بخشوده خواهد شد ؛ يا به درجهاى رفيعتر ارتقا خواهد يافت . در هر حال ، هيچ كس در عبوديّت ملك كريم زيان نخواهد كرد . »
فريضه « وفا كردن بنده به عهدى كه ، به موجب سنن و شريعت ، با معبود خود بسته است . » فريضهاى كه بنده بايد به جاى آورد همان عهدى است كه روز ميثاق ، هنگامى كه در پاسخ
أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ
گفته است بلى ( اعراف ، 172 ) ، با خدا بسته است . محتواى اين عهد را شرع در عبارت « لا إله الّا اللّه » گنجانده است . كسى كه در سخن ، در انديشه و در عمل محتواى اين كلمهء « بلى » را متحقّق سازد ، او همهء فريضهء خود را به جاى مىآورد ، به شرط آنكه معنى « بلى » را تمام دريابد . « 174 »
سنّت « دلسردى از دنيا و محبّت به صحابهء پيغمبر . » خرّاز در اينجا چيزى را كه اساس شيوهء زندگى
هامش
( 173 ) . تحقيق ، ص 188 . يادآورى مىكنيم كه در قرآن ، « ظنّ » همواره معنى ناپسندى دارد . دربارهء « ظنّ » نگاهكنيد به :
كتاب ابن عبّاد ، ص 117 و بعد .
( 174 ) . اين معنى را خرّاز بر اساس روش جفر يا مفهوم نمادى سه حرف ب ، ل ، ى به اين كلمه مىدهد : ب برى ، معصوم از هرگونه ارتداد و كفر ؛ « باعد القلب » ، دورى قلب از هر گونه معصيت و غيره .