ابن عباس استناد مىكند كه در منبرى در بصره دو آيهاى را كه بدانها اشاره كرديم چنين تفسير كرده است « 86 » :
« هنگامى كه خدا برگزيدگان خود را داخل بهشت خواهد كرد و آنها به سعادتى كه در انتظارشان است نايل خواهند آمد ، ناگهان غمى به آنها دست خواهد داد ، زيرا مرگ را به ياد خواهند آورد و از اينكه مبادا اين مرگ هر لحظه در رسد و به همهء اين خوشبختى پايان دهد بيمناك خواهند شد . همچنين ، هنگامى كه لعنت شدگان داخل در آتش دوزخ خواهند شد و عذابهاى آن را خواهند چشيد ، ناگهان اين اميد به دلشان راه خواهد يافت كه بالأخره مرگ به همهء اين عذابها پايان خواهد داد . خدا براى آنكه يكباره هم بيم برگزيدگان و هم اميد لعنت شدگان را از ميان بردارد ، جبرئيل را همراه با مرگ ، كه به صورت گوسفند شكوهمندى است ، نزد آنها خواهد فرستاد . جبرئيل پس از نشان دادن گوسفند مرگ به برگزيدگان ، خواهد گفت : آيا اين را مىشناسيد ؟ همه پاسخ خواهند داد : آرى ، اين مرگ است ! سپس گوسفند را نزد لعنت شدگان خواهد برد و خواهد پرسيد كه آيا اين را مىشناسيد ؟ و همه در پاسخ خواهند گفت : آرى ، اين مرگ است ! آن گاه جبرئيل گوسفند را به جاى بلندى ميان بهشت و دوزخ خواهد برد كه هم بهشتيان آن را خواهندديد و هم دوزخيان . سپس به آواز بلند خواهد گفت :
من اينك آن را ذبح خواهم كرد ! برگزيدگان يكصدا فرياد موافقت بر خواهند داشت ، زيرا ديگر از مرگ نخواهند ترسيد ، در حالى كه لعنت شدگان يكصدا به مخالفت برخواهند خاست ، زيرا مىخواهند كه مرگ باشد تا آنها را دريابد . آن گاه جبرئيل گوسفند را خواهد گرفت و در برابر چشم برگزيدگان و لعنت شدگان ذبح خواهد كرد و سپس خطاب به جماعت اول خواهد گفت : « هان ، اى اهل بهشت ، جاودان بمانيد ، زيرا كه مرگ ديگر نيست ! » و آنها ديگر از مرگ هراسى نخواهند داشت ، چنان كه مىفرمايد :
لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ .
همچنين رو به ساكنان دوزخ خواهد گفت : « و شما نيز در اينجا جاودان بمانيد ، زيرا كه مرگ ديگر نيست ! » معنى اين اسطوره به وضوح در بيان ابن عبّاس ديده مىشود : ميراندن مرگ ، كه با نماد ذبح گوسفند ، يعنى حيوان نوعى قربانيهاى فديهاى « 87 » ، بيان شده است ، به معنى پايان قطعى تفاوت اساسى ميان سرنوشت برگزيدگان و سرنوشت لعنت شدگان است . مادام كه گروه اوّل بيم
هامش
( 86 ) . بعدها ، اين سخنان را ديگر به ابن عباس نسبت نمىدهند ، بلكه آنها را به صورت حديثى به خود پيغمبر ( ص ) منتسب مىدارند . نگاه كنيد به بخارى ، ترجمهء فرانسه ، جلد چهارم ، ص 307 . همچنين نگاه كنيد به گولد تسيهر ،Die Richtungen، ص 60 .
( 87 ) . خداوند براى ابراهيم گوسفندى مىفرستد تا به جاى پسرش قربان كند ، و اين پسر ، به عقيدهء مقاتل اسحاق است نه اسماعيل . در تفسير آيهء «وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ» ( صافات ، 107 ) مقاتل شرح مىدهد كه اين گوسفند پيش از قربان شدن چهل سال در بهشت چريده بود .