اگر هدف ابو بكر از جمعآورى قرآن تعيين يك مصحف براى همه مسلمانان بود صحابه مصاحف خود را از زمان وى تا دوره زمامدارى عثمان و بعد از آن حفظ نمىكردند . نكته قابل توجه آن است كه طحاوى سخنان زيد را بدين گونه نقل مىكند :
من قرآن را براى ابو بكر بر روى قطعات پوست درخت خرما ، استخوان كتف و فك نوشتم تا آن كه ابو بكر از دنيا رفت و عمر قرآن را در يك صحيفه جمع كرد و هنگامى كه عمر درگذشت اين مصحف ، در اختيار حفصه قرار گرفت تا آن كه حذيفة بن يمان از غزوه بازگشت . . . « 1 » .
و معنى حديث آن است كه : زيد قرآن را براى ابو بكر بر پوست ، استخوان و قطعات متفرق مىنگاشت نه آن كه زيد قرآن را از پوست و استخوان و قطعات متفرق جمع كرده باشد آنطور كه روايت قبلى مىگفت .
مصاحف اصحاب بعد از جمع قرآن توسط زيد
روايات اهل سنت مدعى است كه : ابو بكر توسط زيد بن ثابت قرآن را جمعآورى كرد . همين روايات در جاى ديگر ادعا مىكند : عدهاى از صحابه مصاحف اختصاصى خود را حفظ كردند « 2 » . و اين مصاحف از نظر ترتيب با قرآن زيد اختلاف داشتند . نگهدارى مصاحف به معناى بىتوجهى اصحاب به قرآن جمعآورى شده توسط زيد بوده است يا آن كه اين عمل زيد را يك كار شخصى تلقى كردهاند و فكر كردهاند خليفه مىخواسته است يك مصحف مخصوص به خود داشته باشد نه آن كه خليفه خواسته باشد قرآنى براى همهء مسلمانان تأليف كند .
بهر حال خود اين روايات مىگويند : حتى پس از جمعآورى قرآن توسط زيد هريك از شهرها ، قرآن و قرائت خاصى داشتند مثلا : اهل بصره طبق مصحف « ابو موسى اشعرى » قرائت مىكردند . و قرائت اهل كوفه طبق مصحف « ابن مسعود » اهل شام طبق
هامش
الايضاح ابن شاذان ، ص 225 . فتح البارى ، ج 9 ، ص 36 و 44 . تاريخ القرآن آبيارى ، ص 111 . التراتيب الادارية ، ج 2 ، ص 284 و التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 ، ص 290 به نقل از : المصاحف سجستانى ، ص 15 .
( 1 ) مشكل الآثار ، ج 4 ، ص 193 .
( 2 ) رك : التمهيد في علوم القرآن ، ج 1 ، ص 248 و 250 . صفحهء قبل هم بيان كرديم كه ابن مسعود از تسليم مصحف خود امتناع ورزيد .