185 . باب در بيان تيرگى دل منافق ، اگرچه زبان به او داده شده باشد و بيان روشنى دل مؤمن ، و هر چند كه زبانش از بيان طلب نارسا باشد
2938 / 1 . محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از على بن عقبه ، از عمر ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : روزى به ما فرمود كه : « مردى را مىيابى خطيب ، بليغ ، زبانآور ، كه هيچ خطا نمىكند ، و يك لام و واوى را غلط نمىگويد ، و هر آينه دلش سختتر است از روى تارى ، از شب تيره و تار . و مردى را مىيابى كه نمىتواند به زبان خويش تعبير كند از آنچه در دل او است ، و دلش مىدرخشد ، چنان كه چراغ مىدرخشد » . 2939 / 2 . چند نفر از اصحاب ما روايت كردهاند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از مفضّل ، از ابن سعد ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود : « دلها بر چهار قسم است : يكى دلى است كه در آن نفاق و ايمان است ، و دويم دلى است كه سرنگون [ است ] ، و سيم دلى است مُهر بر آن زده شده ، و چهارم دلى است أَزْهَرْ و أَجْرَدْ » . عرض كردم كه : ازهر چيست ؟ فرمود كه : « در آن ، مانند شكل چراغ است » . « 1 » تتمّهء حديث ، « امّا آن دلى كه بر آن مُهر زده شده ، دل منافق است . و امّا دل روشن ، دل مؤمن است كه اگر خدا به او عطا فرمايد ، شكر كند ، و اگر او را مبتلى گرداند ، صبر كند . و امّا دل سرنگون ، دل مشرك است » پس اين آيه را خواند كه : « أَ فَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 2 » ؛ « و امّا دلى كه در آن ايمان و نفاق است ، ايشان ، گروهىاند كه در طائف بودند . پس اگر دريابد يكى از ايشان را اجَلَشْ ؛ يعنى مرگ به او برسد بر حالت نفاقش ، هلاك گردد ، و اگر او را بر ايمانش دريابد ، نجات يابد » .