أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً : آيا شما منكرين قيامت و شيفتگان دنيا تصور ميكنيد كه به بازى و باطل آفريده شدهايد و هدف و حكمتى در آفرينش شما نيست - مثل : « أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً » ( قيامت 36 : آيا انسان گمان مىكند كه مهمل گذارده مىشود ؟ ) بطور كلى مقصود اين است كه : انسان نبايد گمان كند كه آفريده شده تا هر كارى كه ميخواهد بكند و در برابر كردارش مؤاخذه نشود . البته چنين آفرينشى بيهوده است . زيرا كسى كه كارى كند كه نه خود نفع برد نه ديگرى ، كار بيهوده كرده است . . . بديهى است كه خداوند بىنياز است و از خلقت انسان نفعى نمىبرد . بنا بر اين بايد فائدهء خلقت به خود انسان برسد . يعنى انسان عبادت كند و پاداش بگيرد . نتيجه اين است كه در روز قيامت بايد ميان گنهكار و عاصى فرق گذاشته شود . وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ : آيا گمان ميكنيد كه به حكم ما برگردانده نميشويد و به جايى كه جز ما حكومت ندارد آورده نميشويد ؟ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ : خداوند كه مقتدر و صاحب اختيار بر حق است ، از وصف جاهلان برتر است و شريك و فرزند ندارد . برخى گويند : يعنى خدا برتر است از اينكه كار بيهوده كند . ملك حق ، يعنى كسى كه ملك هستى از آن اوست و مالكيت ديگران در قبال مالكيت او مستعار و غير حقيقى است . بعلاوه او مالك اشياء است از جميع وجوه و ديگران مالكيتشان از جميع وجوه نيست . لا إِلهَ إِلَّا هُوَ : حق چيزى است كه اعتقاد به آن مطابق واقع باشد . پس هر كس معتقد است كه خداوند يگانه است و او را شريكى نيست ، عقيدهاش مطابق واقع و صحيح است .
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۱۷ — صفحه 90
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۹۰
پاورقی
( يعنى همانطورى كه شما مىگوييد ، مدت اقامت شما در قبر يا در دنيا كوتاه بوده است ، ولى اى كاش شما اين مطلب را در دنيا مىدانستيد و قيامت را انكار نميكرديد . البته تمنى و ترجى در مورد خداوند مجازى است نه حقيقى .