اعمالا : تميز نسبت .
الذين : ممكن است مجرور و صفت « الاخسرين » و ممكن است مرفوع و مبتدا باشد .
مقصود :
اكنون خداوند از حال امتهاى سلف خبر داده ، مىفرمايد :
وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ
: پس از آنكه سد ذو القرنين به انجام رسيد ، يأجوج و مأجوج بر اثر كثرت جمعيت ، مثل امواج دريا ، در هم آميختند . برخى گفتهاند : يعنى در روز خروج يأجوج و مأجوج ، افراد جن و انس با يكديگر مخلوط مىشوند ، زيرا خروج ايشان از علائم قيامت است .
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ
: در آن زمان در صور اسرافيل دميده مىشود ، زيرا با خروج يأجوج و مأجوج قيامت نزديك مىشود ، در بارهء صور اختلاف است . ابن عباس گويد :
شبيه شاخ است كه در آن دميده مىشود . برخى گويند : اين كلمه جمع صورت است ، زيرا خداوند در آن زمان ، صورتهاى انسانها را در قبرها ترسيم مىكند و مىسازد ، همانطورى كه در ارحام مادران صورت انسان را مىآفريند . پس از تشكيل كالبد انسان در قبر ، نفخ روح مىشود . در عالم رحم نيز برنامه همين است . اين قول از حسن و ابو عبيده است . برخى گويند : اسرافيل ، سه بار در صور مىدمد .
در نفخهء اول مىترسند و در نفخهء دوم همهء زندگان مىميرند و در نفخهء سوم ، سر از بستر مرگ بر مىدارند و محشور مىشوند .
فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً
: در روز قيامت ، همهء مردم را در يك جا گرد مىآوريم .
وَ عَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً
: آن گاه جهنم را آشكار مىكنيم و در برابر چشمان مردم كافر قرار مىدهيم ، تا آن را مشاهده كنند و انواع عذاب آن را بنگرند . بدنبال اين جمله ، در صف كافران مىفرمايد :
الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي
: اينان مردمى بودند كه چشم عبرت بين نداشتند و از قدرت من عبرت نمىگرفتند و از يادم غافل بودند . در آيات و