قرائت :
فتنوا : ابن عامر بفتح فاء و تاء و ديگران بضم فاء و كسر تاء خواندهاند . قرائت دوم به خاطر اين است كه : آيه در بارهء افراد ضعيفى مثل صهيب ، عمار و بلال است كه در مكه گرفتار شدند و آنها را مجبور كردند كه مرتد شوند . بعضى از آنها - مثل عمار كه بعداً مهاجرت كرد - تقيه كردند . قرائت اول به خاطر اين است كه : آنها بر اثر اظهار تقيه ، خويشتن را بفتنه افكندند ، زيرا هنوز چنين رخصتى از جانب خداوند به آنها داده نشده بود . اين رخصت هنگامى به آنها داده شد كه آيهء : إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ . . . إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ . . . ( نساء 98 ) و آيهء مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ . . . نازل شد .
اعراب :
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ : زجاج گويد : در محل رفع و بدل است از « الكاذبون » و مبتداء نيست . كوفيان گويند : شرط است و جواب آن حذف شده . مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ : مبتداء و خبر آن فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ . . . أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ : ممكن است در محل رفع و فاعل « جرم » باشد . در اين صورت ، اين فعل به معناى « وجب » است و « لا » براى رد كلام سابق است . ممكن است به معناى « لا بد من انهم فى الآخرة . . . » باشد و حرف جر حذف شده باشد . ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ : خبر « ان » « لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » است و « ان » تكرار شده و نمونهء آن در قرآن بسيار است . آيهء بعد : ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ نيز چنين است .