يعقوب و سهل ، بفتح فاء است . اهل مدينه ، به كسر و تنوين فاء و ديگران بكسر فاء و بدون تنوين خواندهاند .
قرائت نخست ، بنا بر اين است كه كلمه ، مبنى بر فتح و اسم فعل است به معناى « اتضجّر » « 1 » قرائت دوم ، بنا بر اين است كه تنوين تنكير بر آن اضافه شده باشد . مثل « صَهٍ و مَهٍ » و قرائت سوم بنا بر اين است كه معرفه باشد نه نكره .
اصل اين كلمه ، مصدر است . زجاج هفت وجه در آن جايز دانسته : فتح فاء ، ضم فاء و كسر فاء و هر يك از آنها با تنوين و بدون تنوين . وجه هفتم « افّى » . ابن انبارى به تخفيف فاء مفتوح نيز اضافه كرده . ابو الحسن گويد : « اف » بهتر است .
اعراب :
بالوالدين : متعلق به قضى . يعنى : « قضى بالوالدين احسانا » ممكن است به تقدير « اوصى بالوالدين . . . » باشد . و حذف آن بخاطر دلالت كلام است . نظير آن شعر زير است :
عجبت من دهماء اذ تشكونا * و من ابى دهماء اذ يوصينا
خيراً بها كأننا خافونا
يعنى : تعجب دارم كه دهماء از ما شكايت مىكند و از ابى دهماء كه ما را سفارش مىكند كه در بارهء او نيكى كنيم ، مثل اينكه ما ترسيدهايم . در اينجا « يوصينا » در « خيراً » عمل كرده است .
كَما رَبَّيانِي
: كرحمة تربيتهما . يعنى : رحمت و محبتى كه هنگام تربيت ايشان پديدار مىگشت . برخى گويند : كاف به معناى « على » است .
مقصود :
قبلا در بارهء نهى از شرك و گناهان سخن گفت . اينك در بارهء امر به يكتا پرستى و فرمانبردارى حق ، مىفرمايد :
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
: ابن عباس ، حسن و قتاده ، گويند : يعنى پروردگارت
هامش
( 1 ) - يعنى ملول و خسته شدم