ظهور كند ؛ همچنانكه اشاره شد برقى دستكم يك حديث را كه در آن به [ لفظ ] « قائم » تصريح شده در محاسن گنجانده است . قريب سال 290 ق / 903 م ، يعنى يك دهه پس از فوت برقى و قريب سى سال پس از غيبت امام دوازدهم [ عليه السّلام ] ، اين ايده كه پسر امام يازدهم [ عليه السّلام ] همان « قائم » است ، بهطور گستردهاى پذيرفته شد . در بغداد ، ابو سهل نوبختى پسر امام يازدهم [ عليه السّلام ] را « قائم » معرفى كرد 54 و قمىها با همين عقيده ، دستكم تحتتأثير اين فرض بودند كه قائم [ عليه السّلام ] درحالىكه هنوز مرد جوانى است ، در ابتداى آن قرن بازخواهد گشت . 55
در اين بين ، وظيفهء فورى براى برقى - كه از موالى بود - و همچنين احتمالا براى حاميان اشعرى او ، در مواجهه با تفرقههاى موجود بين گروههاى مختلف شيعى و نيز خصومت دايمى مركز با دولت - شهر شيعى قم عبارت بود از : ترسيم نكات كليدى [ دربارهء ] عقيده و عمل مطابق آنچه ائمّه [ عليهم السّلام ] در دوران حضورشان در جامعه بيان كرده بودند . محاسن با 1505 حديث - يعنى با بيش از نيمى از 2606 حديث يازده كتاب موجود آن - كه به بيان احكام ، يعنى اعمال شيعيان مىپردازد ، به همراه احاديث كتابهاى مفقود شده ، مانند احاديث مربوط به معاش ، كسب و معاشرت اجتماعى و احاديث « كلامى » همچون احاديثى كه براى مثال در كتابهاى چهارم و پنجم يافت مىشوند ، به وضوح درصدد پرداختن به ابعاد زندگى روزمرّهء شيعيان از طريق اشاره به احاديث ائمّه [ عليهم السّلام ] است كه اين احاديث بيانگر اهميت ائمّه [ عليهم السّلام ] و شيعيانشان و به ويژه در كتابهاى كلامى ، بيانگر اين است كه احاديث ائمّه [ عليهم السّلام ] يگانه مرجع تمام مسائل عملى و اعتقادى هستند . به بيان دقيقتر ، محاسن شايد به عنوان اولين مجموعهء بزرگ و جامع روايات ائمّه [ عليهم السّلام ] فقط مىتوانست موجب دلگرمى جامعهاى منزوى باشد كه در مذهب خود و تلاش براى بقا در فاصلهء كوتاه پيش از بازگشت قائم [ عليه السّلام ] محصور بود .
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحه 204
پدیدآورندگان: آندرو جي . نيومن
ص۲۰۴