تأليفى همانند تأليف او كرد با عنوان كتاب لمع القوانين المضيئة فى دواوين الديار المصرية كه نسخههاى خطى آن به دسترس است . قسمت اساسى كتاب نيز چون ابن ممّاتى از سازمان مالى ديوانهاى مختلف و مهمتر از همه ديوان احباس سخن دارد كه به كار اوقاف مىپرداخت ، قسمت اعظم ادارهء مالى را نيز به عهده داشت ، و تنها ديوانى بود كه بىتوقيع خاصّ سلطان دستورهايى مىتوانست داد . 68 نابلسى به سال 1243 / 641 ه . به حكومت فيّوم رسيد و در مدت دو سال گزارشى كامل از آن فراهم آورد 69 كه به وسيلهء موريتز چاپ شده و به دسترس است .
به زحمت مىتوان گفت كه آيا اين كتاب با نسخهء خطى موجود در استانبول كه عنوان اظهار صنعة الحىّ القيّوم فى ترتيب بلاد الفيّوم دارد يكى است يا نه . 70 كتاب نابلسى عنوان سادهء تاريخ الفيّوم و بلاده دارد و از نوع جغرافياى اقليمى است و ضمن ده باب گزارشى دارد كه غالبا از نقاط مسكون فيّوم است 71 و گويى نه باب كوتاه مقدّمهء باب آخر است . پس از توصيف مختصر و عمومى منطقه مطالبى مختصر از آب و هوا و مزاج مردم دارد . گزارش سازمان آبيارى منطقه و اتّصال كانالهاى آن به نيل مفصّلتر است . در باب مخصوص سكنه ، از تقسيم آنها به حضرى و بدوى سخن مىكند و فهرستى از نام قبايل عرب مىآورد . در همهء بابهاى كتاب به مسجدها و ديرها و بالاخره طبيعت ولايات توجّه خاص دارد . به دنبال آن قسمت اساسى كتاب است كه نقاط مسكون را توصيف مىكند و چنان دقيق و مفصّل است كه به كمك آن نقشهء منطقهء فيّوم را رسم توان كرد . كتاب همچون همه مؤلّفات ديگر از اين نوع از مسائل اجتماعى و اقتصادى و جغرافياى طبيعى منطقه مطالب مختلف دارد و يكى از دانشوران به كمك اين مطالب فهرستى از گياهان فيّوم فراهم آورده است . 72 در صورتى كه نابلسى مانند بعضى از اسلام خود كه يادشان گذشت دانشمند گياهشناس نبوده است .
جغرافياى اقليمى در اين دوران مسيرهاى ديگر نيز داشت و مؤلّفان آن هميشه از اهل منطقهء مورد بحث نبودند . مسلما معلوم نيست چگونه كسى مانند يوسف بن يعقوب دمشقى ، معروف به ابن مجاور ، 73 كارشناس برجسته مسائل جنوب جزيرة العرب و حجاز ميانه شده است ، با آنكه وى به دمشق متولّد شد و در بغداد رشد يافت 74 و با هند نيز روابطى داشت و مدّتى مقيم مولتان بود و به سال 1221 / 610 ه . از راه دريا از ديبل به عدن رفت و به هر حال به سال 1230 / 627 ه . در ديار عربستان بود . اين تاريخ را در كتاب او مىيابيم . 75 بنا بر اين به احتمال قوى تأليف آن كمى پيش از سال 1233 / 630 ه . انجام گرفته است 76 و از همين جا توان پنداشت كه تاريخ وفات وى ، كه معمولا بعضى از مؤلّفان آن را به سال 1291 / 690 ه . باز مىبرند ، 77 به احتمال قوى خيلى عقبتر است . شايد اين اختلاف تاريخ را چنين توضيح توان داد كه عنوان ابن مجاور نام شخصى او نبوده بلكه نامى عمومى بوده كه به عنوان احترام براى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 274
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٧٤