ضمّه صورتش واو باشد وبا كسره صورتش ياء مثل آباؤكم « 1 » وأبنائنا « 2 » . ورسم نيز بر اين نهج است الّا در أولياؤهم الطّاغوت « 3 » وليوحون إلى أوليائهم « 4 » وقال أولياؤهم « 5 » وإلى أوليائكم « 6 » ونحن أولياؤكم « 7 » كه همزات اين پنج كلمه در أكثر مصاحف عراق صورت ندارد والف ما قبلش را نيز طرح كردهاند وبر اين صورت نوشتهاند : أوليئهم وأوليئكم . وبه قولي إن أولياؤه « 8 » را نيز بر اين صورت أوليئه نوشتهاند . وجزاؤه در يوسف « 9 » به خلاف است وبه نصّ تنزيل الف نباشد . وأستاذ هرات در كلمهء أولياؤهم واو را حك كرده والف ما قبل به حال خود گذاشته يعنى بر رسم راست كرده است وحال آنكه به غايت بىرسم است .
واگر بعد از ضمّه واوى باشد وبعد از كسره يائى باشد آن همزه را صورت نباشد مثل جاءوكم « 10 » ويراءون « 11 » ويشاءون « 12 » وإسرائيل وشركاءى « 13 » ودعاءى « 14 » ومانند آن . واگر بعد از مفتوحه نيز الفي باشد هم صورت ندارد مثل تراءا الجمعن « 15 » وحتّى إذا جاءنا « 16 » چنانچه مذكور شدند .
واگر قبل از همزهء متحرّك هم متحرّك باشد به قسمت عقل نه صورت خواهد بود از براي آنكه حال همزه به حسب حركات سه است وحال ماقبلش همچنين وسهدرسه ، نه باشد . وهريك در وسط باشد يا در طرف پس هجده قسم شود . أمثلة آن بر ترتيب به حسب أحوال ثلاثهء ما قبل :
مفتوحهء متوسّطه : بدأكم « 17 » ويؤيّد « 18 » وفئة « 19 » .
هامش
( 1 ) . نساء / 11 و 22 ؛ انعام / 91 ؛ أعراف / 71 ؛ توبه / 24 ؛ يوسف / 40 ؛ أنبياء / 54 ؛ شعراء / 76 ؛ سبأ / 43 ؛ نجم / 23 .
( 2 ) . بقره / 246 .
( 3 ) . بقره / 257 .
( 4 ) . انعام / 121 .
( 5 ) . انعام / 128 .
( 6 ) . احزاب / 6 .
( 7 ) . فصّلت / 31 .
( 8 ) . انفال / 34 .
( 9 ) . آيات 74 و 75 .
( 10 ) . نساء / 90 ؛ مائده / 61 ؛ احزاب / 10 .
( 11 ) . نساء / 142 ؛ ماعون / 6 .
( 12 ) . نحل / 31 ؛ فرقان / 16 ؛ زمر / 34 ؛ شورى / 22 ؛ ق / 35 .
( 13 ) . نحل / 27 ؛ كهف / 52 ؛ قصص / 62 و 74 ؛ فصّلت / 47 .
( 14 ) . نوح / 6 .
( 15 ) . شعراء / 61 .
( 16 ) . زخرف / 38 .
( 17 ) . أعراف / 29 .
( 18 ) . آل عمران / 13 .
( 19 ) . بقره / 249 ؛ آل عمران / 13 ؛ انفال / 16 و 45 ؛ كهف / 43 ؛ قصص / 81 .