مراتب بيشتر از وقت انجام خود واجب باشد يعنى اين وقت گنجايش انجام آن عمل را چندين نوبت دارد مثل نمازهاى خمسهء يوميه كه همهء آنها داراى وقت وسيع هستند و از اول ظهر تا غروب چندين مرتبه مىتوان نماز ظهر و عصر را تكرار كرد ولى يك بار بيشتر خواسته نشده .
تقسيم چهارم : واجب در تقسيمى منقسم مىشود به نفسى و غيرى .
واجب نفسى آن واجبى را گويند كه مصلحت ملزمه و لازمة التحصيل آن در نفس همان عمل باشد نه اينكه مصلحت در غير باشد و اين عمل پلى و ابزارى براى نيل به عمل ديگر باشد كه آن در حقيقت ذات المصلحة مىباشد خير نفس اين عمل ذات المصلحة است مانند نمازهاى يوميه - روزهء ماه مبارك رمضان ، حج - خمس - زكات و . . . خلاصه اينكه بيشتر واجبات شرعيه از قبيل واجب نفسى است و چه تعبدياتش و چه توصلياتش چه عينى و چه كفائى - چه تعيينى و چه تخييرى ، چه مضيق و چه موسع و . . .
واجب غيرى آن واجبى را گويند كه مصلحت آن مال خودش نيست و خود مستقلا ذات المصلحة الملزمه نيست بلكه مصلحت آن در غير خودش از ساير واجبات است و اين عمل واجب شده تا مقدمهاى باشد براى رسيدن به عمل ديگر و مقدمه اصل وجود و تحقق عمل ديگر است مثل قطع مسافت نسبت به حج و يا مقدمهء صحت آن عمل است مثل وضو نسبت به نماز و طواف و . . . و به قول مرحوم مظفر در اصول فقه بحث مقدمه واجب : « الواجب النفسى ما وجب لنفسه و الواجب الغيرى ما وجب لغيره » .
تقسيم پنجم : واجب در تقسيمى دو قسم مىشود : 1 - شرعى 2 - عقلى .
واجبات شرعيه عبارتند از واجباتيكه دليل بر وجوب آنها خطاب شارع است و لو لا خطاب شارع عقل استقلالا به وجوب آنها راى نمىداد چون ادراكى نداشت
شرح اصول استنباط ( فارسى ) — صفحة 108
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٠٨