همانگونه كه قبلًا گفته شد « 1 » عالم بزرگوار مؤلف ( الذريعه ) و ( طبقات اعلام الشيعه ) در مجلدات مختلف اين كتابها بر اساس مداركى علاوه بر تعداد مذكور ، افراد بسيار ديگرى را نام برده است ، و در كتابها و نوشتههاى ديگرى كه در اين راستا تأليف و تنظيم شده ، و به تفحّص و جمعبندى آنان پرداخته شده ، نام بسيارى از آنها آمده است ؛ از جمله نقل شده ، كه عالم محقق و متتبّع مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبائى اسامى 200 نفر از آنها را جمعآورى نموده است . « 2 » و در كتاب ( زندگىنامهء علامه مجلسى ) نوشتهء محقق ارجمند مرحوم سيد مصلح الدين مهدوى اصفهانى از حدود 218 نفر به ضميمهء شاگردان احتمالى نام برده شده است . و در كتاب ( تلامذة العلامة المجلسى ) نوشتهء عالم بزرگوار و متتبع حجة الاسلام والمسلمين سيد احمد حسينى اشكورى ، جمعاً بيش از 270 نفر ذكر گرديده است ، كه بنا بر گفتهء ايشان در مقدمهء كتاب ، غير از دويست و يازده نفر آنها ، بقيه احتمالى هستند . و اين رقم در نسخهاى از كتاب مذكور كه مورد بازنگرى است و حاوى دستنوشتههاى مؤلف و اضافات است ، جمعاً به حدود 310 نفر رسيده است .
در اينجا شايسته است از معظم له تشكر نماييم كه با اطلاع يافتن از كار تحقيق و تفحص ما از شاگردان و مجازان علامه مجلسى ، و پس از اينكه حدود 222 نفر از آنان را شمار نموده بوديم نسخه ذكر شده « 3 » از كتابشان را با خوشرويى و محبت در اختيار ما قرار دادند - شكر اللَّه سعيه .
در اين قسمت ، ما با استفاده از كتابهاى ذكر شده و كتب ديگر ، از 245 نفر زير عنوان ( شاگردان و مجازان ) ، و از 53 نفر زير عنوان ( شاگردان و مجازان احتمالى ) نام مىبريم ، كه مجموع آنها 298 نفر خواهد بود :
هامش
( 1 ) . نگاه كن : ص 40 - 41 . .
( 2 ) . زندگىنامه علامه مجلسى ج 2 ص 10 . .
( 3 ) . از اين پس هر جا به دنبال نام اين كتاب قيد ( اضافات ) آورده شد ، منظور اين نسخه است ؛ و اگر بدون قيدآمد ، منظور همان كتاب چاپ شده قبلى است . .