بيانى كه در ولاية اللّه تعالى ايراد نمودم و گفتم كه مؤمن مطيع ، در مقام اطاعت از اوامر خداى تعالى ارادهاش در ارادهء حق تعالى فانى است ، مثل آن بيان ، در جانب ولاية الشيطان جارى است ، زيرا معصيت متحقّق نمىشود ، مگر به « انانيّت » خودبينى انسان ، بالنسبه به خداوند متعال ، يعنى عاصى در مقام تمرّد و عصيان ، متوجه ذات خويش مىباشد و از ذات حق سبحانه و تعالى كه همهء ذوات پرتوى از اويند ، غافل است و همين حجاب خودبينى ضخيمترين حجابها است و ذات شيطان متقوم به همين « انانيّت » خودبينى است چنان كه در بعضى از آثار آمده : « اوّل من قال : انا ابليس » و بديهى است كه موجودى كه انانيّت ، قوام ذات اوست ، سجده و خضوع از وى ، نسبت به ذات انسان كه معلّم به اسماى الهى و فانى در حق است بر نمىآيد و استكبار ذاتى او را رها نمىسازد و مآلا مستحق طرد و لعن خداوند - عزّ و جلّ - مىشود .
انسان متمرّد و سركش از فرمان حق تعالى ، ارادهاش در انانيّت ابليس ، فناپذير است و چنان كه در طاعت گفتيم : فنا اراده ، فى الجمله ، فنا ذات مريد را به دنبال دارد و در صورت استمرار ، عاصى و متمرد ، فانى در وجود شيطان مىگردند و ابليسهاى آدم نما مىشوند :
« و من يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا فهو له قرين . »
« 1 » هر كس از ياد خداى رحمان كوردلى ورزد ، در قشر و حجاب شيطانى ، گرفتارش مىكنيم كه همواره با او قرين است .
هامش
( 1 ) زخرف - 36 .