تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحه 123

در مقام تعرض و سرزنش كسانى است كه بتها را عبادت ميكنند كه اينان در گمراهى و ضلالت بمنتهى درجه پستى رسيده‌اند زيرا كه در نفهمى بدرجه‌اى ميباشند كه ميخوانند از غير خدا چيزهايى را كه اگر فرضا تا روز قيامت آنان را بخوانند و از آنها طلب حاجت كنند و هر قدر هم در مقابل بتان تذلّل و استغاثه نمايند جوابى نمىشنوند و آنهايى را كه ميخوانند از طلب نمودن آنها غافلند يعنى نمىفهمند و چون ( من ) موصوله در ( ممّن ) را براى ذوى العقول مىآورند و بتها صاحب عقل نيستند شايد مقصود از ( مِنْ دُونِ اللَّهِ ) اعمّ باشد و شامل گردد آنچه را كه به غير خدا پرستش مىشود از ملائكه يا جنّ يا پيمبر و غير آنها و آيه اشاره به اين باشد كه معبود حقيقى و آنكه مستحق عبادت و ( قاضى الحاجات ) است فقط خدا است و بس . وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ و همان چيزهايى را كه معبود خود قرار داده‌اند و گمان مىكردند كه آنان فرياد رس آنهايند در روز حشر كه همه با هم جمع مىشوند دشمنان آنهايند . چنانچه از آيات مثل قوله تعالى ( وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) « 1 » و نيز در باره زمين كه فرموده ( يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ « 2 » أَخْبارَها از اين آيات و غير آن چنين استفاده مىشود كه تمام موجودات حتّى جمادات در روز حشر صاحب حيات ميگردند اين است كه در مقام سرزنش بكفّار و تنبّه آنها برآمده كه اين هايى را كه دوست داريد و پرستش مينمائيد كه شفيع شما گردند خواه ذوى العقول باشند