احتمال تغيير در آن هست ؛ مگر اين كه خدا خبر دهد كه تقدير خاصى بدون تغيير خواهد بود .
از سوى ديگر عقيده به بدا ، زمينهساز تلاش براى تغيير سرنوشت است ؛ در حالى كه با نفى آن ديگر اميد و انگيزهاى براى ساختن آيندهء بهتر در كار نخواهد بود ، بنا بر اين آموزهء بدا نهتنها تعارضى با علم ازلىِ الهى ندارد ؛ بلكه بر اساس علم و حكمت استوار است . « 1 »
و امّا پاسخ اشكال دوم ، اين است كه با دقّت در احاديث مورد بحث روشن مىشود كه در هيچ يك از آنها سخنى از امام مهدى عليه السلام و قيام وى نيست . به نظر مىرسد كه تفسير جملهء « هذا الأمر » به قيام امام مهدى عليه السلام منشأ اين اشتباه است ؛ بويژه اين كه در برخى از احاديث يادشده آمده است : « بعد البلاء رخاء ؛ پس از بلا ، آسايش است » . اشتباه از تطبيق اين حديث بر آسايش جامعه پس از قيام امام مهدى است .
معناى اين احاديث اين است كه خداوند بر اساس وضعيت موجود شيعه گشايشى را براى آنان در نظر گرفته بود ؛ امّا به دليل تغيير وضعيت شيعه اين گشايش به تأخير افتاد . پيام اين احاديث مضمون اين آيه است :
« إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ؛
« 2 » در حقيقت ، خدا سرنوشت قومى را تغيير نمىدهد تا اين كه آنان حال خود را تغيير دهند » . اگر مؤمنان بر اساس فرمانهاى خدا و پيامبر و امامان عمل كنند ، خداوند در كار آنان گشايش خواهد كرد ؛ همانطور كه در تاريخ بارها براى شيعه گشايشهايى رخ داده است كه آخرين نمونهء آن در عصر حاضر با برپايى حكومت اسلامى در ايران رخ داد ؛ هرچند گشايش اصلى و جهانى پس از ظهور منجى موعود ، كه امام
هامش
( 1 ) . براى توضيح بيشتر دربارهء معناى « بدا » و حكمتهاى آن ر . ك : دانشنامهء عقايد اسلامى : ج 8 ص 245 ( بخش دوم / فصل پنجم ) .
( 2 ) . رعد : آيهء 11 .