اين حالت مورد فقط بنابر قول به امتناع از باب تعارض است « 1 » .
قوله : « العاشر . . . » .
[ امر دهم . ثمرهى مسئله اجتماع ]
ثمرهى مسألهى اجتماع : در مسألهى اجتماع امر و نهى دو نظريه معروف است :
1 ) اجتماع امر و نهى ممكن است . طبق اين نظريه ، با انجام مجمع امتثال حاصل و امر ساقط مىشود . اعم از آنكه واجب متحد با حرام ، توصلى يا تعبدى باشد ولى مكلّف معصيت نهى كرده است . شبيه به مكلفى كه در حال صلوة نظر به اجنبيه مىكند .
2 ) اجتماع امر و نهى ممتنع است . قائلين به اين نظريه دو دسته شدهاند :
اول : گروهى قائل به امتناع و ترجيح جانب امر هستند . طبق اين نظريه ، با انجام مجمع امتثال حاصل و امر ساقط مىشود ، بدون اينكه مكلّف معصيت نهى كرده باشد . چون مجمع طبق اين نظريه فقط مصداق مأموربه است نه منهى عنه .
دوم : گروهى قائل به امتناع و ترجيح جانب نهى هستند . طبق اين نظريه ، مجمع دو صورت دارد :
الف ) گاهى مجمع توصلى است . در اين حالت ، با انجام مجمع امتثال حاصل و امر ساقط مىشود . چون غرض از واجب توصلى به مجرد وجود و تحقق آن در خارج ولو در ضمن فعل حرام حاصل مىشود .
ب ) گاهى مجمع تعبدى است . در اين حالت ، مكلّف سه صورت دارد :
صورت اول : گاهى مكلّف عالم به حرمت است . طبق اين صورت با انجام مجمع امتثال امر حاصل نمىشود و عبادت او فاسد است . چون قصد قربت كه در صحت عبادت معتبر است با علم به حرمت مجمع ممكن نيست .
صورت دوم : گاهى مكلّف جاهل به حرمت است و جهل او عن تقصير است .
طبق اين صورت نيز با انجام مجمع امتثال امر حاصل نمىشود و عبادت او فاسد است . چون مكلّف اگرچه بواسطه عدم التفات به حرمت قادر بر قصد قربت است و
پاورقی
( 1 ) - ر ك : محاضرات ، ج 4 ، ص 108 تا ص 216 .